Η εμφάνιση των ψυχικών διαταραχών, ήταν και είναι συνυφασμένη στο μυαλό των ανθρώπων, με την «αδυναμία του χαρακτήρα».

Αυτή η πεποίθηση οδηγεί στην απαξίωση αυτών που εμφανίζουν κάποιου τύπου ψυχική διαταραχή, στο στιγματισμό τους, στην πολλές φορές ελλιπή θεραπεία τους και στην δημιουργία ενοχών, οι οποίες συνήθως επιβαρύνουν τη γενική τους κατάσταση.

Γιατί όμως, η κοινωνία διατηρεί μια «επιθετική» στάση απέναντι στον ψυχικά πάσχοντα, τη στιγμή που με τον ένα ή άλλο τρόπο συνδράμει όλες της άλλες παθήσεις ;

Οι άνθρωποι, οδηγούνται σε συμπεράσματα, μέσω της παρατήρησης.

Αυτό που συχνά λοιπόν παρατηρούν, είναι ότι η εμφάνιση ψυχικών διαταραχών, ακολουθεί συνήθως δυσάρεστα γεγονότα ζωής, γι’ αυτό καί υπάρχουν στερεότυπες εκφράσεις όπως: “το έπαθε στο στρατό ή από ερωτική απογοήτευση κλπ”.

Με αυτή την αντίληψη φυσικά, απαξιώνουν την ικανότητα ενός ανθρώπου να διαχειρισθεί “καθημερινές” καταστάσεις ζωής και ταυτόχρονα νοιώθουν οι ίδιοι ψυχικά ασφαλείς, αφού ανταπεξέρχονται χωρίς ιδιαίτερο πρόβλημα σε παρόμοια γεγονότα…

Ο άνθρωπος, προκειμένου να βρίσκεται σε ψυχική ηρεμία, αναζητεί “βεβαιότητες” και όποτε έρχεται αντιμέτωπος με το “αβέβαιο της ύπαρξης του” δημιουργεί θεωρίες που τον καθησυχάζουν, ακόμα και αν αυτές είναι αβάσιμες, μη τεκμηριωμένες ή και πολλές φορές προκλητικά απλοϊκές.

Αρκεί να θυμηθούμε ότι θεοποιούσε τα στοιχεία της φύσης, τα οποία δεν κατανοούσε και απέναντι στα οποία δεν είχε τρόπο να προστατευθεί, δίνοντας ένα “λογικό” νόημα με τη μορφή της θεϊκής οργής για κάτι το οποίο, πιθανόν σαν άτομο ή κοινωνία έπραξε λάθος…

Αποκτούσε δηλαδή, ένα είδος ελέγχου πάνω στο “αβέβαιο”, με το να είναι για παράδειγμα καλός άνθρωπος και συνεπώς προστατευμένος από την “οργή του θεού”, πράγμα χρήσιμο φυσικά για την κοινωνία, όμως όχι απαραίτητα και αληθινό.

Πολλές δε αντιλήψεις που στο παρελθόν ήταν κυρίαρχες, σήμερα προκαλούν θυμηδία, όπως ότι η επιληψία ήταν δαιμονισμός, μια αντίληψη από την οποία δεν μας χωρίζουν και ιδιαίτερα πολλά χρόνια.

Ας δούμε λοιπόν, τους μηχανισμούς που καθορίζουν την εμφάνιση των ψυχικών διαταραχών.

Για να μπορέσουμε πιο εύκολα να κατανοήσουμε τον μηχανισμό, θα δανειστούμε ένα “οικιακό παράδειγμα”.

Ας υποθέσουμε ότι χτίζουμε ένα σπίτι και ήρθε η ώρα να φτιάξουμε τον ηλεκτρικό πίνακα.

Αγοράζουμε πρώτα τα καλώδια, στη συνέχεια φωνάζουμε έναν ηλεκτρολόγο για να σχεδιάσει και να υλοποιήσει τη συνδεσμολογία και τελικά χορηγούμε τα ηλεκτρικά φορτία στην εγκατάσταση.

Στη περίπτωση του ανθρώπου, τα καλώδια είναι τα γονίδια μας και η ποιότητα των καλωδίων καθορίζεται από τη στιγμή της σύλληψης.

Από αυτή τη στιγμή και μέχρι το τέλος της ζωής μας, ποιότητα καλωδίων δεν μπορούμε να αλλάξουμε.

Η συνδεσμολογία των καλωδίων, αντιστοιχεί με τον τρόπο που οι νευρώνες μας-τα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου- θα συνδεθούν.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτό παίζει το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουμε, κυρίως τα πρώτα 4-5 χρόνια της ζωής μας, δηλαδή το οικογενειακό ως επί το πλείστον περιβάλλον.

Είναι δηλαδή καθοριστικά τα ερεθίσματα που δεχόμαστε από τους γονείς μας, όχι τόσο σε υλικό επίπεδο αλλά κυρίως σε συναισθηματικό.

Όλοι οι γονείς βεβαίως δηλώνουν ότι αγαπούν τα παιδιά τους, η έκφραση όμως αυτής της δήλωσης, έχει καθοριστικό ρόλο στο τρόπο που συνδέονται τα κύτταρα του εγκεφάλου.

Καταλαβαίνει λοιπόν κανείς, ότι τα ελλείματα της προσωπικότας ενός γονέα ή και των δύο, επηρεάζουν καθοριστικά τη “συνδεσμολογία”.

Για παράδειγμα, ένας πατέρας ή μία μητέρα με έντονη συναισθηματική μόνωση, δυσκολία δηλαδή έκφρασης συναισθημάτων, είναι πολύ πιθανό να βάλει τις βάσεις για μία “συνδεσμολογία χαμηλής αυτοεκτίμησης” στο παιδί του, το οποίο ερμηνεύει αυτή τη συμπεριφορά σαν αδιαφορία και χρεώνει τον εαυτό του γι’ αυτό και όχι τους γονείς του, που θεωρεί σημαντικούς.

Τρίτος παράγοντας, είναι τα τυχαία γεγονότα ζωής.

Όσο καλή και αν είναι η ποιότητα των καλωδίων, όπως επίσης και η συνδεσμολογία, μπορεί ένας απρόβλεπτος και ισχυρός παράγοντας, για παράδειγμα ένας κεραυνός, να βλάψει σημαντικά την ηλεκτρική μας εγκατάσταση.

Έτσι και στις ζωές των ανθρώπων, μία σοβαρή πάθηση του γονέα που στερεί το παιδί από τη συναισθηματική φροντίδα και το γεμίζει ανασφάλεια ή διάφορες μορφές κακοποίησης ή έντονα συγκρουσιακά διαζύγια ή απώλεια γονέα πολύ νωρίς στη ζωή του, αποτελούν γεγονότα καθοριστικά.

Με αυτό λοιπόν τον τρόπο, τα γονίδια μας σε συνδυασμό με το οικογενειακό κυρίως περιβάλλον σε συνάρτηση με τα τυχαία γεγονότα, διαμορφώνουν το τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε στα εξωτερικά ερεθίσματα και το όριο του καθενός μας στους στρεσογόνους παράγοντες.

Με αυτή την “ηλεκτρική εγκατάσταση” σιγά – σιγά εκτιθέμεθα στη ζωή και μεταβαίνουμε όλο και περισσότερο από το σχετικά προστατευμένο οικογενειακό περιβάλλον στο “λιγότερο φιλικό” κοινωνικό περιβάλλον, ερχόμενοι αντιμέτωποι με αυτό που λέμε ζωή.

Θα έλεγε κανείς, ότι το άτομο, με το τρόπο που μέχρι τώρα έχουμε παρουσιάσει τη δόμηση της αντοχής του απέναντι στα εξωγενή ερεθίσματα, είναι ουσιαστικά αμέτοχο και ότι η πορεία του μέσα στη ζωή καθορίζεται αποκλειστικά από τυχαία γεγονότα.

Για τα πρώτα χρόνια της ζωής μας, αυτό είναι αλήθεια.

Η προσωπική μας ευθύνη, αρχίζει με την ενηλικίωση και αποτελεί μια διαδικασία αυτοβελτίωσης που τελειώνει με το τέλος της ζωής μας.

Όσο καλύτερη αναβάθμιση πετύχουμε στο “ηλεκτρικό μας κύκλωμα”, τόσο μεγαλύτερα φορτία θα μπορέσει αυτό να διαχειρισθεί, χωρίς να ρίχνει την ασφάλεια του, χωρίς δηλαδή να παρουσιάζει δυσλειτουργία.

Πώς όμως μπορούμε να αναβαθμίσουμε κάτι που έχουμε πει ότι έχει καθορισθεί πολύ νωρίς στη ζωή μας;

Φαίνεται ότι η ένταση των φορτίων, καθορίζεται όχι μόνο από τα γεγονότα αυτά καθ΄ εαυτά, αλλά από το νόημα που δίνουμε σε αυτά.

Έτσι λοιπόν, η φιλοσοφία ζωής ενός ατόμου και η σταθερή αναζήτηση πιο λειτουργικού νοήματος, έχει την ικανότητα να μειώνει την ένταση των όποιων φορτίων.

Σε περιπτώσεις που υπάρχει πιο έντονο πρόβλημα συνδεσμολογίας, η ψυχοθεραπεία βελτιώνει πιο αποτελεσματικά το πρόβλημα και σε περιπτώσεις που υπάρχει ακόμα μεγαλύτερη ανάγκη, τα φάρμακα μπορούν να μειώσουν την ένταση των φορτίων ή και να αποκαταστήσουν ιδιαίτερα προβλήματα συνδεσμολογίας.

Προς τις διάφορες μορφές βοηθείας, δεν πρέπει να κινούμεθα ιδεολογικά.

Σκοπός, πρέπει να είναι η εσωτερική μας ισορροπία, φυσικά όχι σε βάρος των άλλων, η οποία μπορεί να επιτευχθεί με διάφορους τρόπους.

Ο άνθρωπος, δεν είναι ένα ηλεκτρικό κύκλωμα.

Είναι ένα βιολογικό υπόστρωμα που αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του, με τη συμμετοχή όμως της σκέψης η οποία τροποποιεί τις νευρωνικές του συνδέσεις, λόγω της πλαστικότητας του εγκεφάλου, της ικανότητας του δηλαδή να δημιουργεί νέες συνδέσεις.

Αυτό που φαίνεται να είναι πρόβλημα, είναι ότι σαν ενήλικες αναγνωρίζοντας δυσλειτουργικά μας στοιχεία, τα προβάλουμε, δηλαδή κατηγορούμε το περιβάλλον που πιθανότατα συμμετείχε στη δημιουργία τους, π.χ. οικογενειακό περιβάλλον, αγνοώντας ότι αυτή η διαδικασία είναι μια «αλήθεια της ζωής» για όλους τους ανθρώπους και δεν ασχολούμαστε με την αυτοβελτίωση μας.

Προέκταση αυτού του τρόπου σκέψης, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι είναι και η εκχώρηση της ευθύνης για τη ζωή μας, σε ένα πολιτικό κόμμα ή μια θρησκεία ή μία κυβέρνηση ή ένα σύντροφο και η ταυτόχρονη ελαχιστοποίηση της προσωπικής μας ευθύνης.

Ταυτόχρονα, κανείς αντιλαμβάνεται τη σημαντικότητα που έχουν τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, για παράδειγμα ενός κράτους πρόνοιας, ή μια ανθρωποκεντρικής πολιτικής ενός κόμματος έναντι μιας για παράδειγμα, στυγνά λογιστικής ενός άλλου ή ενός περιβάλλοντος τοξικού έναντι ενός ευνοϊκού για τον άνθρωπο.

Η παρούσα οικονομική κρίση στην Ελλάδα, με επακόλουθο της την τραγική αύξηση των αυτοκτονιών, δείχνει όχι μόνο την σημαντικότητα των εξωγενών πιεστικών παραγόντων, οι οποίοι αυξανόμενοι αγγίζουν όλο και μεγαλύτερο αριθμό ατόμων, ορίων αντοχής δηλαδή στη χρόνια πίεση(και όλοι έχουν ένα όριο, απλώς δεν είναι όπως εξηγήσαμε το ίδιο για όλους), αλλά δείχνουν και κάτι ακόμα: ότι πολλοί άνθρωποι προτιμούν να ενοχοποιούν τον εαυτό τους και μερικές φορές ακόμα και να αυτοκτονούν, θεωρώντας την ευθύνη αποκλειστικά δική τους.

Βρίσκεται άραγε κάποια ομοιότητα ανάμεσα στη σχέση γονέα –παιδιού και ενήλικα-κράτους;

Το ατομικό και το συλλογικό, βρίσκονται σε μια διαρκή αλληλεπίδραση καθορίζοντας το ένα την έκφραση του άλλου .

Επιστρέφοντας λοιπόν στα αίτια της δημιουργίας των ψυχικών διαταραχών, θα λέγαμε ότι η ευαλωτότητα του υποκειμένου καθορίζεται από το συνδυασμό γονιδίων-περιβάλλοντος-τυχαίων γεγονότων και αυτοβελτίωσης αλλά ταυτόχρονα και από το συλλογικό, δηλαδή όλους εμάς, με την έννοια της κοινωνίας σαν ερέθισμα προς το υποκείμενο.

Με αυτή την έννοια, ο ολοένα αυξανόμενος αριθμός ψυχικών διαταραχών, σε παγκόσμιο επίπεδο, θα μπορούσε να είναι το σύμπτωμα μιας κοινωνίας που νομίζει ότι εξελίσσεται.

Η «αδυναμία του χαρακτήρα», είναι μια καθησυχαστική αντίληψη που «διασφαλίζει» την δική μας ψυχική υγεία και μας απενοχοποιεί ως κοινωνία.

Για όσο καιρό θα προτιμάμε να πιστεύουμε ότι οι κεραυνοί αποτελούν την οργή των θεών, θα αδυνατούμε να κατασκευάσουμε αλεξικέραυνα, με ότι αυτό σημαίνει για όλους μας…

 

Χριστοδουλάκης Θεοδόσιος

Ψυχίατρος – Ψυχαναλυτής

  • Επ. Δ/ντης ψυχιατρικής κλινικής “Παναγία η Γρηγορούσα”
  • Μέλος της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρίας (APA)
  • Μέλος της Ευρωπαικής Ομοσπονδίας για τη Ψυχανάλυση (FEDEPSY)