Το 1864 η Ελλάδα είναι ακόμα μια πολύ μικρή χώρα. Τα προς βορρά σύνορά της προσδιορίζει μια νοητή γραμμή που ενώνει τον Παγασητικό με τον Αμβρακικό Κόλπο. Τα Επτάνησα, μέχρι την Ενωσή τους με την Ελλάδα θα γνωρίσουν διαδοχικά διάφορους κατακτητές. Αρχικά οι Ενετοί, με την απόσχιση της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου από το Βυζάντιο, από τα τέλη κιόλας του 12ου αιώνα, θα εγκαθιδρύσουν μια μακραίωνη κυριαρχία μέχρι το 1797. Με τη Συνθήκη του Καμποφόρμιο και τη διάλυση της Δημοκρατίας της Βενετίας από τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη τα Επτάνησα παραχωρούνται στη Γαλλία. Οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης μεταλαμπαδεύονται στα νησιά του Ιονίου, η αριστοκρατική διοίκηση παύεται και σχηματίζονται κοινοτικά συμβούλια από ανθρώπους όλων των κοινωνικών τάξεων για τη διοίκηση των νησιών.

Ομως, μετά την καταστροφή του γαλλικού στόλου στο Αμπουκίρ της Αιγύπτου, η Ρωσία και η Τουρκία με τη συγκατάθεση της Αγγλίας ιδρύουν μια ιδιόρρυθμη Ιόνια Πολιτεία στις 21 Μαρτίου του 1800. Σύμφωνα με συνθήκη που υπογράφτηκε στην Κων\πολη, αποφασίζεται η αυτονόμηση της Επτανήσου Πολιτείας, υπό την επικυριαρχία της Υψηλής Πύλης, ενώ η ανάθεση της προστασίας των θρησκευτικών δικαιωμάτων των κατοίκων της παραχωρείται στον αυτοκράτορα της Ρωσίας.

Μετά τη νίκη του Ναπολέοντα στο Αούστερλιτς και τη σύναψη της Συνθήκης του Τιλσίτ στις 8 Ιουλίου του 1807, τα Επτάνησα παραχωρούνται ξανά στη Γαλλία. Οι γάλλοι αυτοκρατορικοί άρχισαν να χάνουν τα ιόνια νησιά σταδιακά από το 1809 με την κατάληψη της Ζακύνθου από τον αγγλικό στόλο. Το 1810 οι Αγγλοι κατακτούν την Κεφαλονιά, την Ιθάκη, τα Κύθηρα και τη Λευκάδα, ενώ η Κέρκυρα γίνεται αγγλικό έδαφος το 1814. Με τη Συνθήκη των Παρισίων στις 5 Νοεμβρίου του 1815 τα Επτάνησα θα αποτελέσουν ένα αυτόνομο Ιόνιο Κράτος κάτω από την αποκλειστική προστασία της Μεγάλης Βρετανίας. Πρόκειται για το ξεκίνημα της αγγλοκρατίας. Τη διοίκηση των νησιών αναλαμβάνει ο Μέγας Αρμοστής, ο οποίος τοποθετεί σε κάθε νησί βρετανό τοποτηρητή. Πρώτος διοικητής γίνεται ο Μέτλαντ: Η προστασία εκτρέπεται αμέσως και επισήμως -διά του αντιδραστικού συντάγματος του τελευταίου το 1817- σε βίαιη επικυριαρχία. Φωτεινή εξαίρεση αποτέλεσε ο τοποτηρητής Νάπιερ με τα φιλελληνικά αισθήματα, το σημαντικό έργο και τη θετική του στάση στη συμμετοχή των Επτανησίων στην Επανάσταση του 1821.

Την επίτευξη του σκοπού της Ενωσης με την Ελλάδα θα βοηθήσει στο διπλωματικό πεδίο ο Ι. Καποδίστριας, υπουργός της Ρωσίας και πρωτεργάτης της Συνθήκης της Ανδριανουπόλεως, η οποία απέτρεψε το σχέδιο των Αγγλων για σύνορα της Ελλάδας στον Ισθμό της Κορίνθου. Σε όλες τις διαβουλεύσεις στην Ευρώπη στήριξε πάντοτε τα εθνικά συμφέροντα των Επτανησίων. Ο Καποδίστριας που γεννήθηκε στο κέντρο της Κέρκυρας, στην πλατεία Σπιανάδα, και σφράγισε με τη ζωή του και τον θάνατό του τη νεότερη ελληνική ιστορία θα γράψει: «Η υπόθεση των Ιονίων Νήσων είναι υπόθεση της καρδιάς μου και του πνεύματός μου».

Τις δεκαετίες του 1840 και του 1850 έχουμε τις πρώτες απόπειρες διοργάνωσης πολιτικού βίου στα Επτάνησα με την εμφάνιση τριών κομμάτων τα οποία εξέφραζαν τρεις διαφορετικές τάσεις. Οι «Προστασιανοί» ή Καταχθόνιοι ήταν ευγενείς και άλλοι που εξαρτούσαν τα συμφέροντά τους από την αγγλική παρουσία. Εμφανίζονται από τους ιστορικούς της εποχής ως τυχοδιώκτες και καιροσκόποι. Οι «Μεταρρυθμιστές» πρόβαλλαν την απαίτηση μεταρρύθμισης του Συντάγματος του 1817, τόνιζαν την ανάγκη ανόδου του μορφωτικού επιπέδου των Επτανησίων αλλά μετέθεταν το αίτημα της Ενώσεως σε ένα απώτερο μέλλον.

Η παράταξη των «Ριζοσπαστών» ιδρύθηκε το 1848 και διαλύθηκε αμέσως μετά την Ενωση με την Ελλάδα. Με αδιαχώριστη ενότητα, πολέμησε με σφοδρότητα το καθεστώς αποικίας που είχαν επιβάλει οι Εγγλέζοι. Πρόβαλε τις αρχές της ελευθερίας, της εθνικής ανεξαρτησίας, της λαϊκής κυριαρχίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Προωθούσε θαρραλέα και μαχητικά το αίτημα της Ενωσης με την Ελλάδα. Συνδέθηκε με κινήματα και ηγετικές μορφές της Επαναστατικής Ευρώπης και διακήρυξε την ανάγκη ίδρυσης μιας Ευρωπαϊκής Συμπολιτείας στη βάση της αλληλεγγύης των λαών. Το Ριζοσπαστικό Κόμμα είχε συγκεκριμένη πολιτική ιδεολογία. Ηταν το πρώτο κόμμα αρχών στον νεοελληνικό πολιτικό βίο. Οι αρχικοί πυρήνες σχηματίστηκαν στην Κεφαλονιά, η οποία υπήρξε το λίκνο της ριζοσπαστικής ιδεολογίας. Από τους επιφανέστερους εκφραστές τους ήταν ο Γεράσιμος Λιβαδάς, ο Ρόκκος Χοϊδάς, ο Ιωσήφ Μομφεράτος, ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, ο Ιωάννης Τυπάλδος Δοττοράτος, ο ιερωμένος Παϊσιος Μεταξάς, ο Παναγιώτης Πανάς κ.ά. Ορισμένοι μάλιστα από τους ριζοσπάστες εξέδιδαν πολιτικές εφημερίδες που μπροστά από τον τόπο εκδόσεώς τους ανέγραφαν τη λέξη «Ελλάς», υπογραμμίζοντας έτσι τον πολιτικό χώρο στον οποίον ανήκαν.

Ο Ριζοσπαστισμός υπήρξε κίνημα εθνικοαπελευθερωτικό και αστικοδημοκρατικό, επηρεασμένο σαφώς από τη γαλλική Φεβρουαρινή Επανάσταση του 1848. Ομως δεν πρέπει να αγνοήσουμε την επιρροή της ουτοπιστικής σοσιαλιστικής ιδεολογίας του Σαιντ-Σιμόν, τις καινοκτημονικές θεωρίες του αναρχικού Προυντόν και τις θέσεις του ιταλού στοχαστή του Ριζορτζιμέντο, της Αναγέννησης δηλαδή, του Ματσίνι. Το αίτημα της εθνικής ανεξαρτησίας το συνδύαζε με εκείνο της λειτουργίας δημοκρατικού πολιτεύματος.

Στις 26 Νοεμβρίου του 1850 ο ριζοσπάστης βουλευτής Ιωάννης Τυπάλδος Δεττοράτος, σε μια ενθουσιώδη Βουλή, προτείνει το ακόλουθο ψήφισμα για την Ενωση της Επτανήσου με την Ελλάδα: «Επειδή η ανεξαρτησία, η κυριαρχία και η εθνικότης εκάστου λαού είναι δικαιώματα φυσικά και απερίγραπτα, διακηρύττουμε ότι η ομόθυμος, στερεά και αμετάτρεπτος θέληση του επτανησιακού λαού είναι η ανάκτηση της ανεξαρτησίας του και η ένωση αυτού με το λοιπό έθνος του, την απελευθερωμένη Ελλάδα».

Η προστάτιδα δύναμη θορυβημένη αντέδρασε άμεσα. Χρησιμοποίησε όπλα, κατέφυγε σε διώξεις, καταδίκες, απαγχονισμούς, εξορίες, εκλογικές νοθείες, φυλακίσεις και κλείσιμο των ριζοσπαστικών εφημερίδων. Επιδίωξε να αποκεφαλίσει το κίνημα, να τρομοκρατήσει τον λαό, να σκορπίσει τη σύγχυση. Ιδιαίτερα τους πρωτεργάτες της κίνησης Ηλία Ζερβό Ιακωβάτο, πρόεδρο της Βουλής, και Ιωσήφ Μομφεράτο, αντιπρόεδρο, τιμώρησε με εξορία στα Αντικύθηρα και στην Ερεικούσα αντιστοίχως. Οι ριζοσπάστες κάμπτονται, διχάζονται σε Αληθινούς και Ενωτικούς, με τους πρώτους να επιμένουν στην κοινωνική δικαιοσύνη και τους δεύτερους (με αρχηγό τον Κωνσταντίνο Λομβάρδο) απλώς να επιθυμούν την Ενωση χωρίς τις κοινωνικές παραμέτρους…

Επειτα απ’ όλα αυτά τα γεγονότα αλλά και τις διεθνείς πιέσεις που εντείνονταν, το αγγλικό στέμμα διαλύει το 12ο Ιόνιο Κοινοβούλιο και προκηρύσσει εκλογές για την ανάδειξη του 13ου, το οποίο και θα αποφαινόταν οριστικά για το ζήτημα της Ενώσεως. Σε αυτή τη Βουλή δεν συμμετείχαν οι αγνοί πατριώτες Ηλίας Ζερβός και Ιωσήφ Μομφεράτος, οι οποίοι επέλεξαν την αποχή.

Στις 16 Μαϊου του 1864, με το ημερολόγιο που ίσχυε τότε, ο απεσταλμένος του Βασιλείου της Ελλάδας, Θρασύβουλος Ζαϊμης, παρέλαβε από τον τελευταίο αρμοστή Ερρίκο Στορκς τα ερειπωμένα φρούρια της Κέρκυρας και στις 21 Μαϊου γίνεται η επίσημη παράδοση. Στις 22 Ιουλίου του 1864 οι πρώτοι πληρεξούσιοι των ιονίων νήσων συμμετέχουν σε πανηγυρική εθνοσυνέλευση στην Αθήνα. Οι υπόλοιποι βουλευτές ζητωκραυγάζουν: «Να έλθουν οι αδερφοί μας». Η περίοδος της αγγλοκρατίας που κράτησε 54 χρόνια, 8 μήνες και μία μέρα είχε τελειώσει. Τα Επτάνησα ήταν πλέον ελληνικά και στα φρούριά τους υψώθηκε η ελληνική σημαία!

 

Άρης Νόμπελης