Ο Αμβρακικός κόλπος πήρε το όνομά του από την αρχαία ηπειρωτική πόλη, την Αμβρακία (σημερινή Αρτα) που ήταν χτισμένη στον μυχό του.

Σπουδαίος υγροβιότοπος, κλειστή και μεγάλη κόλπωση της Ελλάδας, στη είσοδο της οποίας έλαβε χώρα μία από τις μεγαλύτερες ναυμαχίες της ιστορίας, η Ναυμαχία του Ακτίου, το 31 π.Χ.

Εδώ ναυμάχησαν οι παγκόσμιοι κοσμοκράτορες της εποχής. Ο ρωμαϊκός στόλος υπό τον Οκτάβιο και ο αιγυπτιακός, υπό τον Αντώνιο και την Κλεοπάτρα, με 500 ογκωδέστατα πλοία. Μία ναυμαχία που εκτυλίχθηκε σε 2 χιλιόμετρα πλάτος θάλασσας! Ο νικητής θα ήλεγχε τη Μεσόγειο, άρα όλο το εμπόριο!

Ο Αντώνιος είχε έναν στρατό εξαντλημένο από τις κακουχίες και τις αρρώστιες, που ενώπιον του ισχυρού ρωμαϊκού στόλου ήταν φυσικό να διαλυθεί. Προσπάθησε να διαφύγει, αλλά ο Οκτάβιος του έφραξε την έξοδο από τον κλειστό κόλπο, με 400 πλοία, σε απόσταση 30 μέτρων το ένα από το άλλο. Σχημάτισε δηλαδή μια σειρά 12 χιλιομέτρων, με ακτίνα δράσεως 5 χιλιομέτρων. Τα μικρότερα πλοία των Ρωμαίων, αποδείχθηκαν πιο ευέλικτα, και σε συνεργασία με φλογοβόλα πλοία έκαναν τη διαφορά. Η Κλεοπάτρα κατόρθωσε με 60 πλοία της να διασπάσει τον κλοιό και να δραπετεύσει στο Ιόνιο. Ο Αντώνιος την ακολούθησε με ένα μικρό και ευέλικτο πλοιάριο. Είχαν περάσει μόνο λίγες ώρες και ο πτολεμαϊκός στόλος ήταν οικτρά ηττημένος…

Τώρα η Ρώμη έμενε μόνη κυρίαρχος της θάλασσας…

Οι υποβρύχιες έρευνες ήθελαν κατ’ αρχήν να απαντήσουν στο ερώτημα: τι είδους χάλκινα είχαν τα πολεμικά πλοία της εποχής. Οι αρχαιολόγοι ισχυρίζονται ότι η ανακάλυψη ενός πλοίου της ναυμαχίας του Ακτίου, αποτελεί εύρημα ζωής. Επειδή τα πολεμικά πλοία εκείνης της εποχής δεν μετέφεραν έρμα και ήσαν ελαφρά, δεν θα απέμενε τίποτε απ’ αυτά, εκτός ίσως από τα έμβολά τους.

Ο Οκτάβιος αιχμαλώτισε 300 αντίπαλα πλοία και προσπάθησε να διασώσει τα έμβολά τους, γιατί ο χαλκός είχε μεγάλη αξία εκείνη την εποχή. Την «δεκάτη» αυτών (δηλ. 30 έμβολα) αφιέρωσε στο μνημείο της νίκης του, που έστησε στην πόλη την οποία ίδρυσε για να την θυμίζει, την Νικόπολη.

Οι αρχαιολόγοι επιμένουν ότι στην περιοχή πρέπει να υπάρχουν άλλα 30 τουλάχιστον έμβολα. Το σημαντικότερο ως σήμερα θαλάσσιο εύρημα της περιοχής της ναυμαχίας είναι ένα χάλκινο μακεδονικό κράνος, της δυναστείας των Πτολεμαίων, του στρατού της Κλεοπάτρας, που βρήκε τυχαία ένας ψαράς. Αυτό αποδεικνύει την άμεση σχέση Μακεδόνων – Πτολεμαίων της Αιγύπτου.

Ερευνα ξεκίνησε το θέρος του 1993 από την Εφ. Εναλίων Αρχαιοτήτων, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Θαλάσσιας Γεωλογίας και Φυσικής Ωκεανογραφίας του Πανεπ. Πατρών και των αμερικανικών Πανεπ. του Μαϊάμι και της Ν. Φλώριδας.

Εως σήμερα έχει ανακαλυφθεί μόνο ένα αρχαίο έμβολο της εποχής εκείνης, στη θαλάσσια περιοχή της Μέσης Ανατολής και εκτίθεται στο Ναυτικό Μουσείο της Χάιφα. Ανήκε σε πολυήρη κανονικού μεγέθους, του βασιλιά Πτολεμαίου Ε’ ή Στ’ της Αιγύπτου (204-167 π.Χ.) και ζυγίζει 465 κιλά.

Μετά τη νίκη του στο Ακτιο, ο Οκταβιανός μεγέθυνε και οικοδόμησε μεγαλύτερο ναό από τον υπάρχοντα του Ακτίου Απόλλωνα – που βρισκόταν εκεί από τον 7ο π.Χ. αιώνα.

Το ιερό ανήκε στη αρχαία πόλη του Αμβρακικού, Ανακτόριον, άλλωστε και ο Αμβρακικός στα αρχαία λεγόταν Ανακτορικός κόλπος. Το αρχαίο Ανακτόριον ήταν στη Ν. γραμμή του Αμβρακικού. Η θέση του αρχαίου ναού είχε εντοπισθεί από τον γάλλο πρόξενο Φρ. Ν. Φαμπουϊζώ, το 1867.

Ο ναός αποκαλύφθηκε από τις πανεπιστημιακές ανασκαφές της κ. Τριάντη, με την χορηγία του Ιδρ. Λάτση και του Δήμου Ανακτορίου. Αποκαλύφθηκε ναόσχημο κτήριο (24,15Χ9,2 μ.) οι τοίχοι του οποίου σώζονται σε καλή κατάσταση σε ύψος 1,75 μ. Είναι χτισμένοι με το ρωμαϊκών χρόνων σύστημα τοιχοποιίας. Το δάπεδο του ναού και του σηκού σώζεται μερικώς και είναι στρωμένο με μικρά θαλασσοχάλικα. Στο κέντρο του σηκού βρίσκεται, βυθισμένη στο έδαφος, τετράπλευρη βάση. Ο Γάλλος πρόξενος, μιλούσε γι’ αυτή τη βάση, γύρω από την οποία είχε βρει θραύσματα κολοσσιαίου αγάλματος, προφανώς ορατού από τα πλοία που εισέρχονταν στον Αμβρακικό. Γύρω από τη βάση, το δάπεδο είναι διακοσμημένο με ρόμβους – σύμβολα τύχης, καμωμένους επίσης από χαλίκια. Η βάση προϋπήρχε του δαπέδου, άρα ανήκε σε προϋπάρχοντα αρχαϊκό ναό του Απόλλωνος.

Από τον περίφημο αυτόν ναό βρέθηκαν θραύσματα γείσων, στα οποία σώζονται χρώματα (!) καθώς και ένα κίονας (ύψους 3 μ.) με 24 ραβδώσεις, από αυτούς που στήριζαν τον ναό.

(Πηγή: Αρχαία και Σύγχρονα Ναυάγια, Γ. Λεκάκη, Εκδ. Συλλεκτικές Εκδόσεις)