Ο Επίκτητος (50 μ.Χ. – 138 μ.Χ.) ήταν Έλληνας Στωϊκός Φιλόσοφος.

Γεννήθηκε παιδί δούλων στην Ιεράπολη της Μικράς Ασίας. Όταν έφθασε στη Ρώμη, τον αγόρασε ο Επαφρόδιτος, του οποίου υπήρξε θύμα κακοποίησης. Αυτός του έβαλε το πόδι σ’ ένα μάγγανο και το έσφιγγε για να τον κάνει να χάσει τη στωϊκότητά του και να φωνάξει. «Θα μου σπάσεις το πόδι» τον προειδοποίησε ο Επίκτητος αλλά ο Επαφρόδιτος συνέχισε το σφίξιμο, μέχρι που αυτό έγινε. «Δεν στο είπα πως θα μου σπάσεις το πόδι;» αρκέστηκε να πει ο Επίκτητος. Σε αυτή την περίοδο φαίνεται πως παρακολούθησε τα μαθήματα φιλοσοφίας του Μουσώνιου Ρούφου και συνόψισε τη φιλοσοφία του στις λέξεις «ανέχου και απέχου» (Να έχεις υπομονή και εγκράτεια). Όταν έγινε απελεύθερος, εγκαταστάθηκε για λίγο καιρό στη Ρώμη και εκεί ζούσε σε μια καλύβα που έμενε πάντα ανοιχτή. Το έτος 93, λόγω διατάγματος του Δομιτιανού εκδιώχνονται όλοι οι φιλόσοφοι από την Ιταλία και ο Επίκτητος αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη Ρώμη για να μεταβεί στη Νικόπολη της Ηπείρου όπου ιδρύει Φιλοσοφική Σχολή.

Μεταξύ των μαθητών του συγκαταλέγεται ο ιστορικός και έπαρχος της Καππαδοκίας Φλάβιος Αρριανός από τη Νικομήδεια, που συγκέντρωσε τις ομιλίες του («Διατριβαί») και από τις οποίες διασώζονται μόνο τα τέσσερα πρώτα βιβλία. Ο Αρριανός είναι και ο καταγραφέας της διδασκαλίας του που παρατίθεται στο «Εγχειρίδιον Επικτήτου.

Ο Επίκτητος ανέπτυξε ένα φιλοσοφικό σύστημα που ήταν κυρίως ένα είδος θρησκευτικής διδασκαλίας και έμοιαζε πολύ με τον χριστιανισμό. Επίκεντρο της φιλοσοφίας του είναι ο άνθρωπος και η εκπαιδευτική αγωγή του με έμφαση στην ηθική. Η εκπαίδευση για τον φιλόσοφο είναι το μέσο με το οποίο μπορεί να κατοχυρώσει ο άνθρωπος την ελευθερία του. Μέσω της άσκησης της φιλοσοφίας ο άνθρωπος μπορεί να διακρίνει τα πράγματα που βρίσκονται υπό την εξουσία του από εκείνα που δεν βρίσκονται υπό την εξουσία του. Κατά τον Επίκτητο, η έννοια της ευδαιμονίας εδράζεται στη γνώση των «εφ’ ημίν» (στα οποία υπάγονται οι προσωπικές μας πράξεις, οι σκέψεις κλπ.) και των «ουκ εφ’ ημίν» (στα οποία υπάγονται ο πλούτος, η δόξα κλπ.).

Το έργο του εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τους φιλοσόφους του Νεοπλατωνισμού αλλά και από τη χριστιανική Εκκλησία.

Από τον Σιμπλίκιο διασώθηκε ένα υπόμνημα γραμμένο τον 6ο αι. και από τον Γεώργιο Λεκαπηνό άλλο ένα γραμμένο κατά τον 14ο αι.

Το συνολικό έργο του μεταγράφηκε σε μικρογράμματη γραφή (Στουδιτική) κατά το 900 υπό την επιμέλεια του Αρέθα.

Γνωμικά

-«Ταράττει τους ανθρώπους ου τα πράγματα, αλλά τα περί των πραγμάτων δόγματα».

Οι άνθρωποι ταράζονται όχι απ’ αυτά που συμβαίνουν, αλλά από αυτά που νομίζουν για αυτά που συμβαίνουν.

-«Αφυΐας σημείον το ενδιατρίβειν τις περί το σώμα».

Είναι σημάδι ανοησίας να ασχολείται πολύ κάποιος με το σώμα του.

-«Ανέχου και απέχου».

Να έχεις υπομονή και εγκράτεια.

-«Ώσπερ το ευθύ ευθέος ου δείται, ούτως ουδέ το δίκαιον δικαίου».

Όπως το ίσιο δεν χρειάζεται χάρακα, έτσι και το δίκαιο δεν χρειάζεται δικαιοσύνη.

-«Ει βούλει καλώς ακούειν, μάθε καλώς λέγειν, μαθών δε καλώς λέγειν, πειρώ καλώς πράττειν, και ούτω καρπώση το καλώς ακούειν».

Αν θέλεις να σε επαινούν, μάθε πρώτα να λες καλά λόγια, αφού μάθεις να λες καλά λόγια μάθε να κάνεις καλές πράξεις και τότε θα ακούς καλά λόγια για εσένα.

-«Ει βούλει άλυπον βίον ζην, τα μέλλοντα συμβαίνειν ως ήδη συμβεβηκότα λογίζου.»

Αν θες να ζεις χωρίς άγχος, να αντιμετωπίζεις τα μέλλοντα να συμβούν σαν να έχουν ήδη συμβεί.

-«Τις είναι θέλεις σ’ αυτώ πρώτον ειπέ. Είθ’ ούτως ποίει ά ποιείς».

Πρώτα πες στον εαυτό σου ποιος θέλεις να είσαι. Μετά να ενεργείς σύμφωνα μ’ αυτό.

-«Ανίκητος είναι δύνασαι, εάν εις μηδένα αγώνα καταβαίνης, όν ουκ έστιν επί σοι νικήσαι».

Μπορείς να είσαι ανίκητος αν δεν κατεβαίνεις σε κανένα αγώνα παρά μόνο σε αυτούς που θα μπορούσες να νικήσεις.

-«Γέλως μη πολύς έστω, μηδέ επί πολλοίς, μηδέ ανειμένος».

Να μη γελάς πολύ, ούτε με πολλά πράγματα, ούτε υπερβολικά.

-«Τι πρώτον εστίν έργον του φιλοσοφούντος; Αποβαλείν οίησιν. Αμήχανον γαρ, ά τις ειδέναι οίεται ταύτα άρξασθαι μανθάνειν».

Η πρώτη δουλειά αυτού που θέλει να αποκτήσει σοφία είναι να αποβάλει την έπαρση. Γιατί δε γίνεται να αρχίσεις να μαθαίνεις αυτά που νομίζεις ότι ήδη ξέρεις.

Πηγές: Βικιπαίδεια, gnomikologikon.gr

Μ.Χ.Αναγνωστοπούλου