Το Αιγαίο πέλαγος απλώνεται απάνω από μια μικρή τεκτονική πλάκα, που βρίσκεται μεταξύ δύο πολύ μεγαλύτερων πλακών – της ευρασιατικής και της αφρικανικής – με αποτέλεσμα να αποτελεί μια ζώνη ιδιαίτερα επιρρεπή σε τεκτονικά φαινόμενα. Παρόλο που οι σεισμοί είναι αρκετά συνηθισμένοι στην περιοχή, δεν έχει υπάρξει κάποια μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη για 3.500 χιλιάδες χρόνια. Αυτή η αρχαία έκρηξη, που κατατάσσεται μεταξύ των ισχυρότερων στην πρόσφατη ιστορία της Γης, με δείκτη 6 ως 7 στην κλίμακα VEI (Δείκτης Ηφαιστειακής Εκρηκτικότητας), κυριολεκτικά τίναξε τη Θήρα στον αέρα, δημιουργώντας μια τεράστια ηφαιστειακή καλντέρα κατακλυσμένη από θάλασσα, εκεί που προηγουμένως υπήρχε ξηρά. Παρόλο που δεν υπάρχουν καταγραφές από την ίδια εποχή του συμβάντος, η έκρηξη άφησε ξεκάθαρα το στίγμα της στα γεωλογικά, κλιματικά και αρχαιολογικά «πεπραγμένα».

Αυτό που δεν γνωρίζαμε μέχρι το 1967, ήταν ότι η Θήρα υπήρξε η κοιτίδα ενός προηγμένου αστικού πολιτισμού, στενά συνδεδεμένου με εκείνον της Μινωικής Κρήτης. Με οδηγό του έναν κάτοικο του νησιού, ο αρχαιολόγος Σπυρίδων Μαρινάτος (1901 – 74) ανακάλυψε, διατηρημένα κάτω από ένα παχύ στρώμα στάχτης και ελαφρόπετρας, τα ερείπια μιας πόλης με τριώροφες κατοικίες διακοσμημένες με τοιχογραφίες, η οποία εξυπηρετούνταν από ένα περίπλοκο υπόγειο αποχετευτικό σύστημα και εκτεινόταν σε ό,τι είχε απομείνει από το νησί. Κατά το τελευταίο μέρος της Εποχής του Χαλκού (3650 – 1170 π.Χ.), η Μινωική Κρήτη συναγωνιζόταν την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία ως μία από τις υπερδυνάμεις του αρχαίου κόσμου – μέσω των ειρηνικών τεχνών του πολιτισμού και του εμπορίου.

Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, δεν κατέστρεψε μόνο τον πολιτισμό του ίδιου του νησιού, αλλά ήταν τέτοιας έντασης που προκάλεσε ισχυρά παλιρροϊκά κύματα (τσουνάμι). Στο διάβα αυτών των κυμάτων, τα συγκροτήματα των παλατιών στις βόρειες ακτές της Κρήτης, συμπεριλαμβανομένης της Κνωσού, υπέστησαν σοβαρές ζημιές, ενώ οι εμπορικοί στόλοι από τους οποίους εξαρτιόνταν οι Μινωίτες, καταστράφηκαν. Μια ισχυρή έκρηξη είναι πιθανόν να προκάλεσε ψύξη του κλίματος, περιορίζοντας την αγροτική παραγωγή για πολλά χρόνια και προκαλώντας ακόμα μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική δυσπραγία. Παρόλο που ο Μινωικός πολιτισμός επιβίωσε από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, πέρασε σε μια περίοδο παρακμής, η οποία τερματίστηκε με την εισβολή από την ηπειρωτική Ελλάδα, περίπου το 1450 π.Χ.

Αναγνωρίσαμε ένα σημαντικό τεκτονικό γεγονός, το οποίο κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος ενός νησιού, μήπως όμως υπάρχουν στοιχεία που να το συνδέουν με τον μύθο της Ατλαντίδας, όπως αρκετοί πίστευαν τα παλιότερα χρόνια; Ως προς τη φυσική περιγραφή της Ατλαντίδας, μια τοιχογραφία που ανακαλύφθηκε στα ερείπια της Θήρας, δείχνει έναν στολίσκο πλοίων να κατευθύνονται προς μια πόλη, χτισμένη σε ένα νησί που μοιάζει να βρίσκεται μέσα σε λιμνοθάλασσα. Αν και η ίδια δεν ήταν το κέντρο κάποιας αυτοκρατορίας, η Θήρα ανήκε στη Μινωική ηγεμονία που κυριαρχούσε στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο προηγμένος πολιτισμός του νησιού οπωσδήποτε θα προκαλούσε το δέος των λιγότερο προηγμένων γειτόνων στα άλλα νησιά των Κυκλάδων και στην ηπειρωτική Ελλάδα. Ο πολιτισμός της Θήρας που ήκμαζε χάρη στη ναυτιλία της, επίσης ταιριάζει με την ιστορία της Ατλαντίδας – αν και δεν υπάρχουν ευρήματα που να δείχνουν ότι οι κάτοικοι του νησιού ήταν πολεμοχαρείς και ονειρεύονταν την κατάκτηση του κόσμου. Μάλλον το αντίθετο, αφού οι τοιχογραφίες που διακοσμούσαν τα σπίτια τους απεικόνιζαν ειρηνικές σκηνές με θέματα από την αλιεία, την καλλιέργεια της γης, καθώς και κομψά ντυμένες θεότητες, εικόνες που δεν μαρτυρούν κάποιο μιλιταριστικό κράτος διψασμένο για εξουσία.

Αν η Θήρα είναι το μυθικό νησί της Ατλαντίδας, τότε το κατακλυσμιαίο τέλος της Ατλαντικής «αυτοκρατορίας» θα μπορούσε να είναι η μυθοποιημένη μνήμη της παρακμής και της πτώσης του Μινωικού πολιτισμού στις δεκαετίες που ακολούθησαν την έκρηξη. Αν αυτή η εικασία είναι σωστή, είναι λογικό να υπήρξαν πολλοί επιζήσαντες, μάρτυρες της έκρηξης και των συνεπειών της, αρκετοί για να δημιουργήσουν μια ισχυρή προφορική παράδοση, η οποία σταδιακά παραλλάχθηκε στον μύθο της Ατλαντίδας που κατέγραψε ο Πλάτωνας περισσότερο από χίλια χρόνια αργότερα. Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας είναι ένα κλασικό παράδειγμα «φυσικής – ανθρωπογενούς» καταστροφής.

Παρόλο που η έκρηξη είχε δείκτη VEI μεταξύ 6 και 7, η ένταση αυτή είναι σχετικά μικρή από καθαρά γεωλογική άποψη. Αυτό που την έκανε ιδιαίτερα καταστροφική ήταν η παρουσία ενός μεγάλου πληθυσμού, μόνιμα εγκατεστημένου στο νησί από τις γειτονικές του περιοχές. Η απουσία ανθρώπινων υπολειμμάτων στα ερείπια δείχνει ότι οι κάτοικοι είχαν εκκενώσει την περιοχή πριν τα τελευταία στάδια της έκρηξης τινάξουν το κέντρο του νησιού στη στρατόσφαιρα και θάψουν το υπόλοιπο κάτω από μια προστατευτική στρώση ηφαιστειακής στάχτης και ελαφρόπετρας. Ισως ήταν τυχεροί που ο πληθυσμός τους ήταν σχετικά μικρός και διέθεταν αρκετά σκάφη ελεύθερα, ικανά να μεταφέρουν το σύνολο των κατοίκων στη σχετική ασφάλεια της Κρήτης, ή των άλλων γειτονικών νησιών. Σε αντίθεση με μεταγενέστερους λαούς που αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν τις περιουσίες και τις ιδιοκτησίες τους παρά την ύπαρξη εμφανών κινδύνων, όπως ισχυροί τυφώνες και δασικές πυρκαγιές, οι κάτοικοι της Θήρας έφυγαν προτιμώντας να σώσουν τις ζωές τους και όχι τα υλικά αγαθά τους. Οπως, αποκάλυψε ο Μαρινάτος, τα σπίτια στη Θήρα δεν ήταν φτωχικές καλύβες, αλλά πολυτελείς πολυώροφες κατοικίες που δεν θα φαίνονταν παράταιρες ακόμα και σε σύγχρονα παραθαλάσσια συγκροτήματα. Μήπως τελικά οι Ατλαντες ήταν πράγματι μια προηγμένη φυλή υπερανθρώπων;

(Πηγή: Οι Μεγαλύτερες Καταστροφές της Ιστορίας, Eric Chaline, Εκδ. Κλειδάριθμος)