Την άνοιξη του 1910 μια ομάδα διανοούμενων ξεκινά έναν δύσκολο αγώνα: να απελευθερώσει την παιδεία από τα δεσμά του σχολαστικισμού και του γλωσσικού συντηρητισμού. Οχημα της προσπάθειας αυτής θα σταθεί ο Εκπαιδευτικός Ομιλος.

Ο Εκπαιδευτικός Ομιλος συγκροτήθηκε τον Μάιο του 1910. Ως ιδρυτικά του μέλη αναφέρονται – ανάμεσα σε δεκάδες άλλους – ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ο Λορέντζος Μαβίλης, ο Παύλος Νιρβάνας, ο Ανδρέας Καρκαβίτσας και ο Κων/νος Κατσίμπαλης. Αργότερα θα προστεθούν ο Δημήτρης Γληνός, ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης και άλλοι.

Το νέο σωματείο επιδιώκει τη συγκρότηση ενός πρότυπου δημοτικού σχολείου, που θα αναπτύσσει την ελεύθερη προσωπικότητα του παιδιού και θα του διδάσκει ανόθευτη τη μητρική του γλώσσα. Ευρύτερα, ο Ομιλος δηλώνει ότι θα εργασθεί για τη γενικότερη αναμόρφωση και τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής εκπαίδευσης.

Η ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου προκαλεί αλυσιδωτές αντιδράσεις, τόσο από την πλευρά των ακραιφνών καθαρευουσιάνων του Γεωργίου Μιστριώτη, όσο και από την πλευρά των ακραίων δημοτικιστών. Χαρακτηριστικά είναι, μάλιστα, τα άρθρα «Πάμε σκολειό» του Γιάννη Ψυχάρη και «Η καινούργια πολιτική της μισορωμέικης» του Αργύρη Εφταλιώτη.

Ο Εκπαιδευτικός Ομιλος κινείται αρχικά στα πλαίσια του βενιζελικού χώρου και επανδρώνει με τα στελέχη του την προσπάθεια εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1913. Ακόμα συμβάλλει καταλυτικά στις μεγάλες αλλαγές που συντελούνται στο χώρο της παιδείας το 1917-20, από την κυβέρνηση των Φιλελευθέρων.

Σπουδαίο επίτευγμα της εποχής εκείνης είναι η καθιέρωση της δημοτικής στην κατώτερη βαθμίδα εκπαίδευσης, που όμως έχει μάλλον ανοργάνωτο χαρακτήρα και προκαλεί ισχυρές αντιδράσεις.

Σημειώνεται ότι την εποχή εκείνη το γλωσσικό ζήτημα παίρνει καθαρά πολιτική διάσταση και οι δημοτικιστές αποκαλούνται από τους οπαδούς της κωνσταντινικής παράταξης «μαλλιαρο-βενιζελο-κομμουνιστές»

Το 1920 – εποχή που ο Βενιζέλος χάνει της εξουσία – αρχίζει μια περίοδος εσωτερικής κρίσης στον Εκπαιδευτικό Ομιλο, με πολιτικές κυρίως διαστάσεις. Πιο συγκεκριμένα, από την εποχή αυτή εξασθενούν φιλελεύθερες επιρροές στον Ομιλο και ενισχύονται, αντιστοίχως, οι σοσιαλιστικές, φορέας των οποίων είναι ο Δημήτρης Γληνός.

Οι εσωτερικές διενέξεις θα κορυφωθούν το 1927, οπότε και θα επέλθει διάσπαση, με την αποχώρηση του Δελμούζου και της λεγόμενης συντηρητικής πτέρυγας.

Κατά τα επόμενα χρόνια, το Σωματείο εναρμονίζεται σε μεγάλο βαθμό με τους ευρύτερους πολιτικούς στόχους της Αριστεράς και, από το 1930 περίπου, αρχίζει μια περίοδος συρρίκνωσής του. Θα διαλυθεί οριστικά το 1936.

Σημειώνεται ότι ανάμεσα στο 1911 και το 1924 ο Εκπαιδευτικός Ομιλος εξέδιδε το περιοδικό «Δελτίο», στο οποίο περιέχονται εξαίρετες εργασίες για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της χώρας, καθώς και μελέτες για το γλωσσικό ζήτημα.

1910
«Για την πατρίδα»
Κυκλοφορεί σε πρώτη έκδοση, στο Λονδίνο, το ιστορικό μυθιστόρημα της Πηνελόπης Δέλτα (κόρης του Εμμανουήλ Μπενάκη) «Για την πατρίδα». Το έργο αυτό, γραμμένο με ιδιαίτερη γλαφυρότητα στη δημοτική γλώσσα, θα γνωρίσει πάμπολλες επανεκδόσεις και θα αγαπηθεί από τα περισσότερα Ελληνόπουλα, όσο λίγα έργα κατά τις δεκαετίες που θα ακολουθήσουν. Ο μύθος του έργου ξετυλίγεται στα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και ειδικότερα στην εποχή του Βασιλείου του Βουλγαροκτόνου.

1910
«Η φλογέρα του Βασιλιά»
Κυκλοφορεί σε πρώτη έκδοση η ποιητική σύνθεση του Κωστή Παλαμά «Η φλογέρα του Βασιλιά», η οποία και θεωρείται από πολλούς ως το κορυφαίο έργο του. Λέγεται ότι το έργο αυτό είχε αρχίσει να γράφει ο ποιητής κατά τη δεκαετία του 1880.

1910
Σχολείο Καλών Τεχνών
Ψηφίζεται νόμος, με τον οποίο το Σχολείο Καλών Τεχνών αποσπάται πλήρως από το Σχολείο Βιομηχανικών Τεχνών (δηλαδή το Πολυτεχνείο) και ανεξαρτητοποιείται. Διευθυντής του νέου ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος αναλαμβάνει ο ζωγράφος Γεώργιος Ιακωβίδης, επιφανής εκπρόσωπος του γερμανικού ιμπρεσιονισμού στην Ελλάδα. Σημειώνεται ότι ο Ιακωβίδης επέδρασε ευεργετικά στην ανέλιξη της ελληνικής τέχνης.

1910
Επιφανή νεογέννητα
Το 1910 έρχονται στη ζωή ο μεγάλος ζωγράφος και σκηνογράφος Γιάννης Τσαρούχης, ο ποιητής και ζωγράφος Νίκος Εγγονόπουλος, ο επίσης ποιητής Νίκος Καββαδίας, ο πολιτικός και συγγραφέας Γεώργιος Αβέρωφ-Τοσίτσας, ο πεζογράφος Ανδρέας Καραντώνης, ο γλύπτης Νίκος Περαντινός, η «τραγουδίστρια της νίκης» Σοφία Βέμπο και ο δημοφιλής κωμικός ηθοποιός του θεάτρου και του κινηματογράφου Νίκος Σταυρίδης.

(Πηγή: Εγκυκλ. ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ, Εκδ. Ομιλος Μανιατέα)