Τα γεγονότα του Κονγκό των δεκαετιών 1950 και 1960 ανάγονται σε μία από τις χειρότερες αποφάσεις της ιστορίας. Δεν υπάρχει υπόνοια κακόβουλης ενέργειας, αλλά προσπάθειας συγκάλυψης της ρίζας μιας ασθένειας, η οποία προσβάλλει τους ανθρώπους με ρυθμούς σχεδόν πρωτόγνωρους – τουλάχιστον 3 εκατομμύρια νεκροί και 40 εκατομμύρια φορείς, σύμφωνα με τις στατιστικές των Ηνωμένων Εθνών. Πρόκειται για τα θύματα του AIDS από την πρώτη του εμφάνιση στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Σε ορισμένες χώρες πιστεύεται ότι έχει μολυνθεί το 40% του ενήλικου πληθυσμού. Από τότε που ο «μαύρος θάνατος» (ή «μαύρη πανώλη») σκότωσε τα δύο τρίτα του πληθυσμού της Κίνας και από ένα τρίτο ως ένα δεύτερο του πληθυσμού της Ευρώπης, δεν έχει υπάρξει άλλη πανδημία που να έχει αφανίσει τόσους ανθρώπους.

Υπάρχουν πολλές θεωρίες συνωμοσίας για την προέλευση, τη διάδοση και τις αιτίες του AIDS, αλλά και για τη θεραπεία του. Οι δηλώσεις του νοτιοαφρικανού προέδρου Τάμπο Μπέκι, με τις οποίες αμφισβητούσε την τεράστια σημασία της αντιμετώπισης του AIDS στη Νότια Αφρική θεωρήθηκαν βάρβαρες, απάνθρωπες και καταστροφικές για τον πληθυσμό της χώρας του. Στην πραγματικότητα εκείνος εννοούσε ότι το AIDS πρέπει να θεωρηθεί επακόλουθο της συνολικής κρίσης στον τομέα της υγείας – και κυρίως της φτώχειας – που μαστίζει την Ηπειρο της Αφρικής και ότι τα δωρεάν προφυλακτικά και τα ακριβά φάρμακα δεν είναι ό,τι σημαντικότερο για το σύστημα υγείας της Νότιας Αφρικής.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο ιός ΗΙV προήλθε από την Αφρική και είναι παραλλαγή του SIV που είναι πολύ διαδεδομένος στα πρωτεύοντα θηλαστικά (χωρίς συμπτώματα). Το ερώτημα είναι πώς μεταδόθηκε ο ιός από το ένα είδος στο άλλο με τόσο καταστροφικές συνέπειες. Ουσιαστικά υπάρχουν δύο μεγάλες θεωρίες που εξηγούν πώς μεταδόθηκε ο πανδημικός ιός του AIDS (HIV-1) στους ανθρώπους από τους ξενιστές χιμπαντζήδες. Αυτές οι δύο θεωρίες είναι η υπόθεση της φυσικής μεταφοράς ή της κατανάλωσης αγρίων ζώων (με διάφορες παραλλαγές) και η θεωρία του OPV. Σύμφωνα με τη θεωρία της κατανάλωσης αγρίων ζώων (ή των «πληγών των κυνηγών»), ο ιός HIV-1 πέρασε από τον χιμπαντζή στον άνθρωπο κατά τη διάρκεια του κυνηγιού, της σφαγής και της κατανάλωσης του σώματος του ζώου. Αν και φαίνεται λογική ως θεωρία, δεν εξηγεί γιατί αυτό δεν συνέβη εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια πριν. Υπάρχει μια παραλλαγή αυτής της θεωρίας που εμπλέκει τις υποδόριες σύριγγες στην μετάδοση του ιού, αλλά δεν είναι πειστική.

Σύμφωνα με τη θεωρία του OPV, o HIV-1 πέρασε στον άνθρωπο από το εμβόλιο πολιομυελίτιδας που χορηγείται από το στόμα (OPV). Τα Ηνωμένα Εθνη είχαν ξεκινήσει τη δεκαετία του 1950 πρόγραμμα μαζικού εμβολιασμού κατά της πολιομυελίτιδας στην Αφρική, που ήταν ένα από τα μεγαλεπήβολα προγράμματά τους. Αν όντως αυτό συνέβη, τότε η αξιέπαινη προσπάθεια να σωθούν ένα εκατομμύριο παιδιά, δεν είχε την οργάνωση και τη χρηματοδότηση που απαιτούνταν και κατέληξε σε παγκόσμια τραγωδία με πολλά θύματα.

Το επιχειρησιακό κέντρο του προγράμματος εμβολιασμού βρισκόταν στην πόλη Στάνλεϊβιλ του τότε Βελγικού Κονγκό (σημερινά Κονγκό, Ρουάντα και Μπουρούντι). Ενα εκατομμύριο Αφρικανοί εμβολιάστηκαν σε χωριά της περιοχής. Δέκα χρόνια μετά, η πρώτη εμφάνιση του AIDS παρατηρήθηκε σ’ αυτά τα χωρά. Το 76% των πρώτων κρουσμάτων συνδέονται με την περιοχή των εμβολιασμών.

Υπάρχουν διαφωνίες που αφορούν σε γεγονότα που συνέβησαν σε τοπικό επίπεδο. Η παραγωγή των εμβολίων είχε ανατεθεί σε επιβλέποντες ιατρούς από τις ΗΠΑ. Για ιστοκαλλιέργειες χρησιμοποιήθηκαν πολύ συχνά πίθηκοι μακάκοι. Στους ιστούς καλλιεργούνταν ασφαλείς ποσότητες του εμβολίου, που έπειτα χορηγούσαν στους ανθρώπους. Οχι μόνο στην Αφρική, αλλά και σε άλλες χώρες ήταν συνηθισμένο να χρησιμοποιούνται τα πρώτα εμβόλια ως βάση για τον πολλαπλασιασμό του εμβολίου. Σε τοπικό επίπεδο χρησιμοποιήθηκαν νεφρά πιθήκων και χιμπαντζήδων – και οι δύο είναι φορείς του SIV-1 – και έτσι τα εμβόλια μολύνθηκαν με το ΗIV. Λίγα χιλιόμετρα μακριά από τα εργαστήρια υπήρχε ερευνητικό κέντρο για τους χιμπαντζήδες και υπάρχουν αποδείξεις και από άλλες χώρες για τη χρήση κυττάρων. Επιστήμονες του Γαλλικού Αφρικανικού Ισημερινού, για παράδειγμα, χρησιμοποιούσαν κύτταρα μπαμπουίνων για να αυξήσουν την ποσότητα των εμβολίων που λάμβαναν από το Ινστιτούτο Παστέρ του Παρισιού, χωρίς εμφανείς παρενέργειες – οι μπαμπουίνοι δεν είναι φορείς του SIV-1. Ορισμένοι εργαζόμενοι στα εργαστήρια επιβεβαίωσαν ότι όλα αυτά γίνονταν χωρίς επίβλεψη, με πολύ καλές προθέσεις, για να φτάσει το εμβόλιο σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Οι επιβλέποντες ιατροί το αρνούνται, όπως αρνούνται και την πιθανότητα να μεταδόθηκε ο ιός στους ανθρώπους με την πρόσληψη του εμβολίου από το στόμα (δεν γίνονταν ενέσεις). Ωστόσο το εμβόλιο χορηγήθηκε σε μικρά παιδιά και πιστεύεται, μεταξύ άλλων, ότι το ΑΙDS μπορεί να μεταδοθεί με τον θηλασμό, για παράδειγμα, οπότε εξακολουθούν να υπάρχουν αμφιβολίες για τη συγκεκριμένη πιθανότητα.

Οι περισσότεροι επιστήμονες και ερευνητές του AIDS, και βέβαια η επιστημονική κοινότητα, διαψεύδουν την υπόθεση OPV – φυσικά έχουν σοβαρούς μη επιστημονικούς λόγους για να αρνούνται αυτό το ενδεχόμενο, ένας από τους οποίους είναι η βαθιά, και σήμερα αδικαιολόγητη υποψία, ότι οι εμβολιασμοί είναι επικίνδυνοι, με αποτέλεσμα την επανεμφάνιση μεταδοτικών ασθενειών. Επίσης, η ιδέα ότι κάτι που ξεκινά με τόσο καλές προθέσεις – δεν αναφερόμαστε στα κέρδη των φαρμακοβιομηχανιών –μπορεί να έχει τόσο καταστρεπτικές συνέπειες είναι ένα εφιαλτικό σενάριο, το οποίο δυσκολεύεται να πιστέψει κανείς.

(Πηγή: Οι Χειρότερες Αποφάσεις της Ιστορίας, συγγρ. Stephen Weir, Εκδ. Κλειδάριθμος)