Η Φιλική Εταιρεία αποτέλεσε την πρώτη καθολική προσπάθεια για την απελευθέρωση του Εθνους. Από τα τέλη του 18ου αιώνα πολλές παρόμοιες κινήσεις είχαν εκδηλωθεί. Απ’ όλες όμως αυτές έλειψε ο αρχηγός, που θα μπορούσε να τις αξιοποιήσει και να τις μετατρέψει σε μαχητική δύναμη, ικανή να αντιμετωπίσει τον τύραννο με το όπλο στο χέρι. Ετσι έσβησαν η μία μετά την άλλη, χωρίς να επιτύχουν αξιόλογα αποτελέσματα.

Η αρχική ιδέα για την επανάσταση των χριστιανικών λαών της Βαλκανικής κατά της τουρκικής τυραννίας οφείλεται στον εθνομάρτυρα Ρήγα Βελεστινλή, οποίος ίδρυσε στη Βιέννη την «Εταιρεία των καλών εξαδέλφων». Επιφανειακός σκοπός της ήταν η συναδέλφωση των λαών, που ζούσαν κάτω από την τουρκική εξουσία. Πραγματικά όμως ο Ρήγας αποσκοπούσε σε γενική εξέγερση της Βαλκανικής. Στην προσπάθειά του αυτή είχε μυήσει, εκτός από τους Ελληνες ή χριστιανούς άλλων εθνοτήτων, και τον τοπάρχη του Βιδινίου Οσμάν Πασά Πασβάνογλου. Μερικοί υποστηρίζουν ότι βρισκόταν σε συνεννόηση και με τον Ναπολέοντα, αλλά αυτό δεν έχει επιβεβαιωθεί. Πάντως ο Ρήγας κυκλοφόρησε προκηρύξεις, τύπωσε προπαγανδιστικά βιβλία, καθώς και την περίφημη «Χάρτα».  Τελικά  όμως έπεσε στα δίχτυα του διαβόητου αρχικαγγελάριου της Αυστρίας  Μέττερνιχ, οποίος τον παρέδωσε στον πασά του Βελιγραδίου. Και εκείνος, στις 11 Ιουνίου του 1798, τον στραγγάλισε καθώς και τους συντρόφους του και πέταξε τα πτώματά τους στα νερά του Σαύου.

Κάποια άλλη παρόμοια κίνηση εκδηλώθηκε μερικά χρόνια μετά τον Ρήγα, από τους Ελληνες της Βιέννης. Οι πατριώτες αυτοί έγραψαν και στον Καποδίστρια, προτείνοντάς του να αναλάβει την αρχηγία. Εκείνος όμως αρνήθηκε είτε γιατί τον δέσμευε η θέση του κοντά στον αυτοκράτορα της Ρωσίας, είτε γιατί είχε τη γνώμη, όπως έγραψε στην απάντησή του, ότι έπρεπε πρώτα να μορφωθούν οι Ελληνες και κατόπιν να ελευθερωθεί η Ελλάδα. Από την κίνηση αυτή προήλθε η Εταιρεία των Φιλομούσων, η οποία με την υποστήριξη του Καποδίστρια, ίδρυσε στην Αθήνα ανώτερο εκπαιδευτήριο.

Στα 1809 συστήθηκε στο Παρίσι η συνομωτική οργάνωση «Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον», που διατηρήθηκε ως το 1815, οπότε με την πτώση του Ναπολέοντα και τη συγκρότηση της «Ιεράς Συμμαχίας», διαλύθηκε. Και δεν κατόρθωσε μεν να πραγματοποιήσει τους επαναστατικούς σκοπούς της, υπήρξε όμως ο πρόδρομος της Φιλικής Εταιρείας.

Μετά τη διάλυση του «Ελληνογλώσσου Ξενοδοχείου», ένα από τα ιδρυτικά μέλη του, ο νεαρός σπουδαστής Αθανάσιος Τσακάλωφ, έφυγε για τη Μόσχα, όπου ήταν εγκατεστημένη η οικογένειά του. Περνώντας από την Οδυσσό, γνώρισε τον έμπορο Νικόλαο Σκουφά. Οι δύο αυτοί πατριώτες κατάρτισαν τις γενικές γραμμές ενός σχεδίου για την απελευθέρωση του Γένους. Αργότερα γνωρίστηκαν με τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο, του εξέθεσαν τις ιδέες τους και τον βρήκαν σύμφωνο. Λίγες ημέρες αργότερα, ένας άλλος Ελληνας έμπαινε στην πατριωτική αυτή συντροφιά. Ηταν ο Εμμανουήλ Ξάνθος από την Πάτρα. Στους τέσσερις αυτούς ανήκει λοιπόν η τιμή ότι υπήρξαν οι πρώτοι που είχαν την ιδέα και κατάρτισαν τον οργανισμό της «Εταιρείας των Φιλικών», όπως ονόμασαν τη συντροφιά τους.  Στον οργανισμό της βρίσκει κανείς πολλά στοιχεία από το καταστατικό του «Ελληνογλώσσου Ξενοδοχείου» και αρκετούς τύπους και σύμβολα από τη μασονία. Τα πρώτα οφείλονται στον Τσακάλωφ και τα δεύτερα στους τρεις άλλους, που ήταν μυημένοι στον ελευθεροτεκτονισμό.

Οι πρώτες ενέργειες των ιδρυτών της Φιλικής Εταιρείας στράφηκαν στην προσπάθεια να προσελκύσουν σ’ αυτή και άλλους Ελληνες από τους πολυάριθμους που ήταν εγκατεστημένοι στις διάφορες πόλεις της Ρωσίας. Την αρχή έκανε ο Σκουφάς. Πήγε στη Μόσχα και προσπάθησε να μυήσει στην Εταιρία τους Ελληνες εμπόρους, που βρίσκονταν εκεί. Το αποτέλεσμα υπήρξε αποκαρδιωτικό. Οι περισσότεροι ειρωνεύτηκαν την προσπάθεια και κανείς δεν δέχτηκε να γίνει μέλος της Φιλικής Εταιρείας. Ξαναγύρισε λοιπόν στην Οδυσσό άπρακτος και απογοητευμένος.

Μετά την επιστροφή του Σκουφά, οι τέσσερις σύντροφοι ορκίστηκαν μπροστά σ’ ένα τραπέζι , πάνω στο οποίο υπήρχαν ένα πιάτο, ένα μαχαίρι, ένα σπαθί κι ένα κίτρινο κερί αναμμένο. Κρατούσαν από ένα ποτήρι κόκκινο κρασί στο αριστερό χέρι και με το δεξί στο μέρος της καρδιάς απάγγειλαν τον όρκο του Φιλικού, που τελείωνε με τα λόγια: «…Ορκιζόμεθα δε προ πάντων, ότι μεταξύ ημών και των τυράννων της πατρίδος, το πυρ και ο σίδηρος είναι τα μόνα μέσα διαλλαγής. Εάν δε ήθελεν αναιρέσωμεν, το όνομά μας να παραδίδεται εις το αιώνιον ανάθεμα και εις την κατάραν των ομογενών μας, το αίμα μας να χυθεί ως χύνεται αυτήν την στιγμήν ο οίνος ούτος, το δε σώμα μας, μη αξιούμενον ταφής, να γίνει βορά των θηρίων και των ορνέων…». Οταν έφτασαν στα τελευταία λόγια του όρκου, έχυσαν στο σπαθί λίγο από το κρασί, που συμβόλιζε το αίμα τους. Υστερα, αφού φιλήθηκαν, οι ιδρυτές της Φιλικής, υπέγραψαν τον όρκο.

(Συνεχίζεται…)