Το Λαύριο βρίσκεται 40 χιλιόμετρα ΝΑ της Αθήνας . Η σύγχρονη πόλη έχει χτιστεί γύρω από το λιμάνι και βλέπει ανατολικά προς την ιστορική  νήσο Μακρόνησο .

Η περιοχή παρουσιάζει ίχνη κατοίκησης από τη Νεολιθική εποχή  καθώς  εκτός από το φυσικό της  κάλλος υπήρχε και το πλούσιο σε μεταλλεύματα υπέδαφός της. Η σύγχρονη πόλη ιδρύθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα από τους Ευρωπαίους εκμεταλλευτές των μεταλλείων. Το Λαύριο υπήρξε μια ανθηρή πόλη με πλήθος βιομηχανιών, όμως μετά το οριστικό κλείσιμο των μεταλλείων (1989 η Ελληνική, 1992 η Γαλλική εταιρία) και των περισσοτέρων βιομηχανιών σα συνέπεια της γενικότερης αποβιομηχάνισης της χώρας, πέρασε μια περίοδο οικονομικής κρίσης και αυξημένης ανεργίας.

Τμήμα της πόλης έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός.

Σύγχρονη εποχή

Η πόλη του Λαυρίου, κτισμένη εξ ολοκλήρου από την αρχή από το 1865, χαρακτηρίζεται από μεγάλες πλατείες, άλση, ελεύθερους χώρους και πλήθος σημαντικών νεοκλασικών κτιρίων. Χαρακτηριστικοί  είναι οι  φοίνικες που υψώνονται στις λεωφόρους, τις πλατείες και προπάντων στο άλσος του Κυπριανού γνωστό ως “Φοινικόδασος”. Αξιοθέατα είναι πολλά νεοκλασικά κτίρια, όπως τα γραφεία της πρώτης μεταλλευτικής εταιρείας στο λιμάνι που σήμερα στεγάζουν το Δημαρχείο, το κτίριο του παλαιού Δημαρχείου (τώρα ΚΕΠ και Ιστορικό Αρχείο), το κτίριο του συλλόγου των Φιλομούσων (τώρα Πολιτιστικό Κέντρο), το κτίριο του παλαιού Α΄ Δημοτικού Σχολείου, το κτίριο της “Ευτέρπης” που στέγαζε την ομώνυμη Φιλαρμονική, η Ψαραγορά και άλλα. Αξιόλογα είναι και τα αναστυλωμένα ιστορικά βιομηχανικά κτίρια που σήμερα στεγάζουν κυρίως πολιτιστικές δραστηριότητες, όπως το Μηχανουργείο και το Χυτήριο της Εταιρείας των Μεταλλουργείων Λαυρίου και φυσικά το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου  του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου που στεγάζεται στις εγκαταστάσεις της άλλοτε Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου (αλλά απαγορεύει την είσοδο σε ιδιώτες  εκφράζοντας την απαξίωσή του σε όσους θέλουν να απολαύσουν τη θέα των ιστορικών κτισμάτων).

Μουσεία & Αξιοθέατα

Η πόλη του Λαυρίου διαθέτει:

–  το Αρχαιολογικό Μουσείο Λαυρίου 

-το Ορυκτολογικό Μουσείο Λαυρίου. Στεγάζεται σε ένα  πολύ μικρό κτίσμα, τυπικό δείγμα της βιομηχανικής αρχιτεκτονικής και στις  προθήκες του εκτίθενται ορυκτά και μεταλλεύματα αποκλειστικά από την Λαυρεωτική γη.

το αρχαίο Θέατρο στο Θορικό, τις μεταλλευτικές στοές και εγκαταστάσεις καθώς  και   θολωτούς τάφους.

 

Τα νεοκλασικά κτίρια του Λαυρίου.

‘Ενα από αυτά είναι και το παλιό Δημαρχείο του Δήμου Λαυρεωτικής. Ένα διώροφο γωνιακό κτίριο σε αυστηρά κυβικό σχήμα και με μπαλκόνι που στηρίζεται σε φουρούσια και κοιτάζει προς την πλατεία. Απ’ αυτό το μπαλκόνι το 1929 ο τότε πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος εκφώνησε  λόγο προς τον λαό του Λαυρίου. Είχε μεταβεί στην πόλη για να επιληφθεί προσωπικά της  δυναμικής απεργίας των μεταλλωρύχων της πόλης. Το κτίριο αυτό μέχρι το 1894 ήταν ξενοδοχείο με την επωνυμία “Η Αγγλία”, όμως ο ιδιοκτήτης του το μεταβίβασε στο Δήμο Λαυρεωτικής το 1894 κι έτσι από τότε έως το 1987 το κτήριο στέγασε τις υπηρεσίες του Δήμου Λαυρεωτικής.

Τα λίγα κτίρια που απέμειναν από την Ελληνική Εταιρεία και τα 39 συνολικά κτήρια της Γαλλικής Εταιρείας που διατηρούνται σχεδόν άθικτα στην περιοχή του Κυπριανού, εκεί όπου σήμερα είναι το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου, μαρτυρούν την εξέλιξη της βιομηχανικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα .

Μεταλλευτική και Ανάπτυξη

Η περιοχή θεωρείται μία από τις πιο σημαντικές μεταλλευτικές περιοχές του κόσμου.  Εκτός από τα κοιτάσματα PBG δηλαδή σιδηροπυρίτη (FeS2), σφαλερίτη (ZnS) και γαληνίτη (PbS),  εκατοντάδες είδη ορυκτών έχουν ανακαλυφθεί μέχρι τώρα στη Λαυρεωτική μεταξύ αυτών ο Λαυριονίτης και ο Καμαριζαϊτης προς τιμήν της περιοχής.

Η ζωή της πόλης του Λαυρίου είναι στενά συνδεδεμένη με τις βιομηχανίες της περιοχής. Το Λαύριο ήταν η πρώτη πόλη που χρησιμοποίησε τηλέφωνο και ηλεκτρικούς λαμπτήρες (1880), συνδέθηκε  σιδηροδρομικά με την Αθήνα (1885) και ηλεκτροφωτίστηκε (1882). Η απεργία του 1896 ήταν η μεγαλύτερη απεργία των μεταλλωρύχων. Η Καμάριζα του Λαυρίου, μετατράπηκε σε πεδίο μάχης. Υπήρξαν  2.000 απεργοί, 4 νεκροί και πολλοί τραυματίες. Το 1906 ιδρύθηκε  το πρώτο σωματείο. Στα μετέπειτα χρόνια έγιναν εκατοντάδες απεργίες.

Η νεότερη ιστορία του Λαυρίου αρχίζει την εποχή που ο Ανδρέας Κορδέλλας, γεωλόγος-μηχανικός από τη Σμύρνη με σπουδές στο εξωτερικό, αποστέλλει  λεπτομερή αναφορά προς το Ελληνικό υπουργείο Οικονομικών επισημαίνοντας ότι οι σωροί των σκουριών (υπολλείματα του χρήσιμου μεταλλεύματος κατά την αρχαιότητα) έφθαναν το 1,5 εκατ.  τόνους και μπορούσαν να δώσουν 50 γρ. άργυρο(ασήμι)  ανά τόνο. Επίσης ότι οι εκβολάδες (μεγάλα κομμάτια- υπολλείματα μεταλλεύματος) μαζί με τους πλυνίτες (το τριμμένο φτωχό μετάλλευμα) έφθαναν αντίστοιχα τον 1 εκατ. τόνους και τους 9 εκατ. τόνους με 6,75% περιεκτικότητα σε μόλυβδο και μπορούσαν να δώσουν 140 γρ. άργυρο ανά τόνο.

Η Ελληνική Πολιτεία δεν ανταποκρίνεται στην αναφορά  του Κορδέλλα αλλά την  εκτιμά  ο Ιταλός I. B. Serpieri, που εμφανίζεται ως επενδυτής για την εκμετάλλευση των σκωριών του Λαυρίου. Το 1864 το ελληνικό δημόσιο παραχωρεί στον Serpieri έκταση 15.000 στρεμμάτων στη Λαυρεωτική γη και ο Ιταλός ιδρύει την ιταλο-γαλλική μεταλλουργική εταιρεία Roux-Serpieri-Fressynet C.E. Την επόμενη χρονιά, το 1865, μετά από αιώνες, παράγεται και πάλι στο Λαύριο ο αργυρούχος μόλυβδος. Η εταιρία όμως  δεν περιορίζεται στην εκμετάλλευση των σκωριών. Προχωρεί και στην εξόρυξη υπόγειου μεταλλεύματος ενώ προσπαθεί να οικειοποιηθεί τις σκουριές της Κερατέας και της Μονής Πεντέλης αλλά και τις εκβολάδες.

«Λαυρεωτικό Ζήτημα»

Τότε oι εργάτες και oι μεταλλωρύχοι κατεβαίνουν σε απεργία διεκδικώντας αξιοπρεπή μεροκάματα. Δημιουργείται το περίφημο «Λαυρεωτικό Ζήτημα» που πήρε τόσο μεγάλες διαστάσεις ώστε η Ελλάδα απειλήθηκε ακόμη και με βομβαρδισμό από γαλλικά πλοία.

Τελικά το ζήτημα λύθηκε με συμβιβασμό: Οι εργάτες πήραν κάποιες αυξήσεις, η εταιρεία Roux-Serpieri-Fressynet αγοράσθηκε από τον Ανδρέα Συγγρό αντί 11,5 εκατ. χρυσών φράγκων για την επεξεργασία των σκωριών και των εκβολάδων και μετονομάσθηκε σε Ελληνική  Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου, ενώ ο Σερπιέρι συνέχισε τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες ιδρύοντας το 1875 την αντίστοιχη Γαλλική Εταιρία  στη θέση Κυπριανός με αντικείμενο εργασιών την εκμετάλλευση των μεταλλείων του Λαυρίου.

Ως Λαυρεωτικό ζήτημα ή Λαυρεωτικά περιγράφεται η νομική διαφορά  μεταξύ της γαλλοϊταλικής εταιρείας με το ελληνικό δημόσιο σχετικά με την έκταση της εκμετάλλευσης των μεταλλείων του Λαυρίου, το διάστημα 1869 – 1875 και οδήγησε σε χρηματιστηριακό σκάνδαλο με την πώληση μετοχών της εταιρείας στο ευρύ κοινό σε τιμή δυσανάλογα υψηλή σε σχέση με την πραγματική τους αξία. Απότοκος της τελευταίας εξέλιξης ήταν η οικονομική καταστροφή χιλιάδων οικογενειών που επέλεξαν, βασισμένοι στη διασπορά παραπλανητικών  ειδήσεων, να αγοράσουν μετοχές των μεταλλείων. Πρόκειται για το πρώτο χρηματιστηριακό σκάνδαλο στην ελληνική ιστορία εξ ού και η φράση «Ανθρακες ο θησαυρός».

Ιστορία

Τα μεταλλεία της Αρχαίας Αθήνας: Τα ίχνη των πρώτων προσπαθειών εξόρυξης και επεξεργασίας μεταλλεύματος φτάνουν πίσω στην 3η χιλιετία π.Χ. ενώ στο Θορικό υπάρχει στοά μεταλλείου που χρονολογείται γύρω στο 2500 π.Χ.

Στα τέλη του 7ου και τον 6ο αιώνα π.X. άρχισε η ανάπτυξη της νομισματοκοπίας και το ασήμι του Λαυρίου χρησιμοποιήθηκε για τα νομίσματα της αρχαίας Αθήνας (γλαύκες) που απεικόνιζαν την κουκουβάγια. Μέρος από τα έσοδα των μεταλλείων μοιραζόταν στους πολίτες και η νομιμότητα της διαδικασίας εξασφαλιζόταν με τους μεταλλικούς νόμους και τη λειτουργία του μεταλλικού δικαστηρίου. Όταν ο Θεμιστοκλής έπεισε τους Αθηναίους, ότι ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπίσουν τους Πέρσες ήταν ο ισχυρός στόλος, αυτοί δέχθηκαν να παραχωρήσουν το μερίδιό τους για τη ναυπήγηση πλοίων. Έτσι η μεγάλη νίκη του 480 π.Χ. στη Σαλαμίνα οφείλεται, σε μεγάλο μέρος, στο ασήμι του Λαυρίου. Γι΄ αυτό και λέγεται ότι κατά ένα μεγάλο μέρος, ο Χρυσός Αιώνας του Περικλή οφείλεται στον “Αργυρό Αιώνα” του Λαυρίου. Στα μεταλλεία αυτά  δούλευαν  βέβαια δούλοι και παιδιά….

Την εποχή του Πεισίστρατου δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην εκμετάλλευση των μεταλλείων και τα έσοδα διατέθηκαν για δημόσια έργα. Με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη  τα μεταλλεία κρατικοποιήθηκαν. Τα ορυχεία ή μεταλλεία Λαυρίου, τα οποία ανήκαν στο κράτος, και στα οποία εξορυσσόταν άργυρος, δίνονταν για την αξιοποίησή τους σε «εργολάβους» για ένας συγκεκριμένο σταθερό ποσό και ένα μέρος της εργασίας. Οι σκλάβοι μισθώνονταν αποκλειστικά. Σημαντικό γεγονός στην ιστορία του Λαυρίου ήταν η επανάσταση των δούλων της Λαυρεωτικής, το 413 π.Χ., κατά τη διάρκεια της Σπαρτιατικής κατάληψης της Δεκελείας. Στο διάστημα αυτό οι Αθηναίοι αναγκάστηκαν να κόψουν χάλκινα νομίσματα αντί για ασημένια. Η εκμετάλλευση των ορυχείων διατηρήθηκε μέχρι τον 2ο αιώνα π.Χ. οπότε και εγκαταλείφθηκαν.

Εκτός από τα μεταλλεία στην περιοχή του Λαυρίου λειτούργησαν και αρχαία λατομεία μαρμάρου από τα οποία εξορρύχθηκε υλικό τόσο για τον Ναό του Ποσειδώνα στο Σούνιο όσο και για το το αρχαίο θέατρο του Θορικού.

Περιβαλλοντική Καταστροφή ενός υπέροχου τοπίου

Το έδαφος του Λαυρίου είναι ακατάλληλο για οποιαδήποτε καλλιέργεια καθώς τα επίπεδα των βαρέων μετάλλων είναι πολλαπλάσια από τα επιτρεπτά όρια.

Η μολυβδίαση είναι συχνό φαινόμενο στα ζώα, και από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα απουσιάζει η κτηνοτροφία από την περιοχή.

Τα απόβλητα εργοστασίου  κατασκευής συσσωρευτών διαπότισαν το έδαφος, θα παραμείνουν εκεί, και φυσικά έχουν μολύνει τον υδροφόρο ορίζοντα της περιοχής πέρα από τις αναθυμιάσεις οξέων που έκαναν την ατμόσφαιρα αποπνικτική.

Το εργοστάσιο της  ΔΕΗ είναι μια σοβαρή πηγή μόλυνσης για την πόλη του Λαυρίου και τη γύρω περιοχή, εξ αιτίας της λειτουργίας των μονάδων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος. Το ατύχημα στο εργοστάσιο χημικών της ΧΥΜΑ  το 2006  απελευθέρωσε στο περιβάλλον   πολλούς τόνους διαλυτών. Σα να μην έφθαναν όλα αυτά κατασκευάσθηκε  και ο Υπόγειος χώρος αποθήκευσης Επικίνδυνων Αποβλήτων στο Λαύριο στο Τεχνολογικό και Πολιτιστικό(!!)  Πάρκο Λαυρίου που χρησιμοποιείται για την αποθήκευση Επικίνδυνων Αποβλήτων (Αρσενικό κ.α.) που συλλέχτηκαν και συσκευάστηκαν κατά την περιβαλλοντική εξυγίανση των εδαφών και των εγκαταστάσεών του.

Μ. Χ. Αναγνωστοπούλου