Πείτε το ψυχροπολεμική επίδειξη δύναμης

Η πυροδότηση ενός θερμοπυρηνικού όπλου στο φεγγάρι; Ακούγεται σαν το παράξενο σχέδιο ενός διαταραγμένου κακούργου κόμικς – και όχι σαν ένα σχέδιο που ξεκίνησε μέσα από την κυβέρνηση των ΗΠΑ.

Αλλά το 1958, καθώς ο διαστημικός αγώνας του Ψυχρού Πολέμου είχε φουντώσει, η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ ξεκίνησε ακριβώς ένα τέτοιο εγχείρημα. Ονομάστηκε Project A119 και αξιοποίησε το ταλέντο μερικών από τους κορυφαίους επιστήμονες της Αμερικής.

Πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό;

Φταίει ο Σπούτνικ, ο δορυφόρος σε μέγεθος μπάλας της παραλίας που εκτοξεύτηκε στο διάστημα από τη Σοβιετική Ενωση στις 4 Οκτωβρίου 1957, ο οποίος τάραξε τους αμερικανούς αξιωματούχους και τους πολίτες σε κατάσταση συναγερμού. Καθώς οι δύο υπερδυνάμεις του Ψυχρού Πολέμου αναμετρήθηκαν για τη μεταπολεμική παγκόσμια κυριαρχία -που από πολλούς πλαισιώθηκε ως ένας τιτάνιος αγώνας μεταξύ ελευθερίας και τυραννίας-, η προοπτική να αποκτήσει ο αρχιεχθρός της Αμερικής οποιοδήποτε στρατιωτικό-βιομηχανικό πλεονέκτημα φαινόταν πραγματικά ανατριχιαστική.

Ετσι, οι Ηνωμένες Πολιτείες έπρεπε να διεκδικήσουν εκ νέου την αφήγηση και να αποδείξουν στον κόσμο ότι δεν είχαν χάσει τον αγώνα του διαστήματος πριν καν αρχίσει. Οι Αμερικανοί χρειάζονταν ένα καθησυχαστικό σημάδι ότι οι κομμουνιστές δεν είχαν μόνιμα το πάνω χέρι – και ότι τον Σπούτνικ δεν θα ακολουθούσαν σύντομα σοβιετικοί πυρηνικοί πύραυλοι που θα έπεφταν βροχή στο έδαφος των ΗΠΑ.

Η Αμερική χρειαζόταν να δείξει στον κόσμο ότι βρισκόταν στον σωστό δρόμο. Και χρειαζόταν κάτι μεγάλο, όπως η πυρηνική επίθεση στο φεγγάρι. Δεν είχε σημασία ότι το πρόγραμμα δεν είχε κανένα πρακτικό σκοπό, κανένα διακριτό στόχο εθνικής ασφάλειας και ο μοναδικός του σχεδιασμός ήταν να δείξει στον κόσμο ότι οι ΗΠΑ μπορούσαν να κάνουν κάτι φιλόδοξο και θεαματικό.

Τι θα μπορούσε να πάει στραβά;

Για να ρίξει πυρηνικά στο φεγγάρι, η κυβέρνηση χρειαζόταν την υποστήριξη κορυφαίων επιστημόνων.

Στα χρόνια αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο δρ Λέοναρντ Ράιφελ απολάμβανε πολύ τη συναρπαστική και ικανοποιητική δουλειά του, δουλεύοντας δίπλα στον θρύλο της φυσικής Ενρίκο Φέρμι στο Ινστιτούτο Πυρηνικών Μελετών του Πανεπιστημίου του Σικάγο. Ομως το 1949, του δόθηκε η ευκαιρία να διαχειριστεί όλη την έρευνα αιχμής στη φυσική σε ένα άλλο ίδρυμα με έδρα το Σικάγο, το «Armour Research Foundation» (ARF-σήμερα γνωστό ως «Illinois Institute of Technology»). Από εκείνο το έτος έως το 1962, ο Reiffel και η ομάδα του έφεραν τη φυσική στα όριά της, εργαζόμενοι σε έργα που μελετούσαν τις παγκόσμιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις των πυρηνικών εκρήξεων.

Κάποια στιγμή πριν από τον Μάιο του 1958, η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ ζήτησε από την ομάδα τού ARF να διερευνήσει κάτι πραγματικά ασυνήθιστο: την ορατότητα και τις επιπτώσεις μιας υποθετικής πυρηνικής έκρηξης στο φεγγάρι. Η Πολεμική Αεροπορία ήθελε να εκπλήξει τους Σοβιετικούς και τον κόσμο: Ε,ι, κοιτάξτε τι μπορούμε να κάνουμε. Μπορούμε να ανατινάξουμε το φεγγάρι.

Ο Reiffel ήξερε ότι δεν είχε την απαραίτητη τεχνογνωσία στο εσωτερικό του για να κάνει αυτού του είδους τη μελέτη. Για να συμπληρώσει τους ερευνητές τού ARF, προσέλαβε τον Gerard Kuiper, τον ειδικό στην πλανητική φυσική, το όνομα του οποίου ήρθε να καθορίσει τη ζώνη Kuiper, μια περιοχή σε σχήμα δίσκου πέρα από τον Ποσειδώνα που περιέχει εκατοντάδες χιλιάδες παγωμένα σώματα και ένα τρισεκατομμύριο ή περισσότερους κομήτες. Για να συμπληρώσει την ομάδα, ο Kuiper πρότεινε στον Reiffel να φέρει έναν νεαρό μεταπτυχιακό φοιτητή από το Πανεπιστήμιο του Σικάγο: Τον Καρλ Σάγκαν.

Ναι, αυτόν τον Carl Sagan – ο οποίος απέκτησε φήμη δεκαετίες αργότερα ως ένας ευχάριστος τηλεοπτικός επιστήμονας που αγαπούσε υπερβολικά τη φράση «billllllions and billlllllions», την οποία πρόφερε με συχνότητα στην επιστημονική εκπομπή «Cosmos». Η δουλειά του Sagan σε αυτό το έργο ήταν να κάνει μαθηματικά. Πολλά μαθηματικά. Ηταν σημαντικό κάποιος σαν τον Sagan να μπορεί να μοντελοποιήσει με ακρίβεια τη διαστολή του νέφους σκόνης που θα προκαλούσε μια πυρηνική έκρηξη στο φεγγάρι. Επρεπε να ξέρουμε πώς θα αντιδρούσε το φεγγάρι, ώστε να ξέρουμε αν η έκρηξη θα μπορούσε να γίνει ορατή από τη Γη. Αλλωστε, η μεγάλη παράσταση ήταν ο σκοπός του προγράμματος.

Το οποίο εγείρει δύο σημαντικά ερωτήματα: Πρώτον: Γιατί οι επιστήμονες που σέβονται τον εαυτό τους θα συμφωνούσαν σε ένα πρόγραμμα για την πυροδότηση ενός πυρηνικού όπλου στο φεγγάρι; Και δεύτερον: Θα μπορούσε αυτό το πράγμα να λειτουργήσει εξ αρχής; Πώς θα έμοιαζε μια πυρηνική έκρηξη στο φεγγάρι;

Για να απαντήσουμε στο πρώτο ερώτημα, πρέπει να μπούμε στη θέση των αμερικανών επιστημόνων στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ηταν μια εποχή που η αμερικανική επιστήμη ήταν, καλώς ή κακώς, άρρηκτα συνδεδεμένη με την αμερικανική πολιτική του Ψυχρού Πολέμου. Παρόλο που η εποχή του κυνηγιού κομμουνιστικών μαγισσών του Τζόζεφ Μακάρθι είχε τελειώσει, οι επιστήμονες θυμόντουσαν ακόμη έντονα όταν ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, ο κατασκευαστής της ατομικής βόμβας, μαστιγώθηκε δημοσίως επειδή απαρνήθηκε το πρωτοποριακό του έργο και πήρε μια θέση που θεωρήθηκε αντίθετη προς την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ – αντιδρώντας στη δημιουργία της βόμβας υδρογόνου (θερμοπυρηνικής), του εκθετικά ισχυρότερου και καταστροφικότερου διαδόχου της βόμβας Α.

Αλλά δεν ήταν μόνο ο φόβος που ενέπνευσε φυσικούς, χημικούς, βιολόγους, αστροφυσικούς και άλλους να ενταχθούν σε πανεπιστημιακά εργαστήρια, ιδιωτικές βιομηχανίες ή κυβερνητικά ιδρύματα που εργάζονται στην αεροδιαστημική και αμυντική έρευνα. Πολλοί από αυτούς τους επιστήμονες ήταν πατριώτες. Κάποιοι ήταν πρόσφυγες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου που είχαν δει την τυραννία από πρώτο χέρι – και μόλις και μετά βίας γλίτωσαν. Και αυτοί πίστευαν σε αυτό που έκαναν. Ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν μια μάχη μέχρι θανάτου -ή τουλάχιστον για το μέλλον του ελεύθερου κόσμου. Αυτοί οι άνδρες και οι γυναίκες είχαν ένα σύνολο δεξιοτήτων που ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής και ενδεχομένως της παγκόσμιας ασφάλειας.

Παρόλα αυτά, φαίνεται ότι ο βομβαρδισμός του φεγγαριού μόνο και μόνο για λόγους δημοσίων σχέσεων θα ξεπερνούσε τα όρια του τι θα δέχονταν πρόθυμα ακόμη και οι πιο πατριώτες επιστήμονες.

Κάποιοι το δικαιολόγησαν ως επιστημονική ανακάλυψη

Είτε επρόκειτο για σοβαρές εκτιμήσεις, είτε απλώς για τρόπους να δικαιολογήσουν τις ενέργειές τους, πολλοί από τους εμπλεκόμενους στο Σχέδιο Α119 ανέφεραν τη δυνατότητα πραγματικής και σημαντικής επιστημονικής ανακάλυψης που θα μπορούσε να προκύψει από την πυροδότηση ενός πυρηνικού όπλου στην επιφάνεια της σελήνης. Ηταν συναρπαστικές εποχές, με τη δυνατότητα εξερεύνησης νέων επιστημονικών συνόρων. Ο Καρλ Σάγκαν, ο άνθρωπος που θα αφιέρωνε τη ζωή του στην αναζήτηση αποδείξεων για ζωή σε άλλους κόσμους, πίστευε ότι αυτό θα ήταν ένας πολύ καλός τρόπος για να προσπαθήσει να εντοπίσει την παρουσία μικροβίων ή οργανικών μορίων στο φεγγάρι. (Αυτό συνέβαινε όταν ακόμα πιστεύαμε ότι μπορεί να υπάρχει κάτι εκεί πάνω εκτός από σκόνη).

Αλλοι οραματίστηκαν πειράματα με επίκεντρο τη σεληνιακή χημεία ή τη θερμική αγωγιμότητα της σεληνιακής επιφάνειας. Η ομάδα τού Reiffel αναρωτιόταν επίσης αν η πυρηνική έκρηξη θα παρήγαγε αρκετή σεισμική δραστηριότητα ώστε να αξιολογηθεί η σύνθεση της άμεσης υπόγειας δομής της σελήνης. Σύμφωνα με τον Reiffel, «ένα κεντρικό θέμα, το οποίο διατρέχει πολλές από τις προβλεπόμενες πειραματικές καταστάσεις, προβλέπει την τοποθέτηση το πολύ τριών πανομοιότυπων πακέτων οργάνων σε αυθαίρετες θέσεις στην ορατή επιφάνεια της σελήνης πριν από κάθε πιθανή πυρηνική έκρηξη. Αυτά τα πακέτα οργάνων θα είναι εξοπλισμένα για να κάνουν μια ποικιλία μετρήσεων».

Θα μπορούσε αυτό να λειτουργήσει; Δεν είναι σαφείς όλες οι συγκεκριμένες τεχνικές λεπτομέρειες της πρώιμης αμερικανικής τεχνολογίας βαλλιστικών πυραύλων (ορισμένα πράγματα είναι ακόμη απόρρητα), αλλά κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης που έδωσε ο Ράιφελ αργότερα στη ζωή του, επέμεινε ότι είχαμε τη δυνατότητα να χτυπήσουμε έναν στόχο στο φεγγάρι με ακρίβεια εντός δύο μιλίων. Αυτό είναι αρκετά καλό, δεδομένου ότι η σελήνη έχει διάμετρο 2.159 μίλια.

Ετσι, αυτό μας αφήνει με το καυτό ερώτημα: Πόσο τρελά ωραίο θα ήταν το μανιτάρι στο φεγγάρι; Ιδανικά, η βόμβα θα πυροδοτούνταν στην άκρη (γνωστή ως τερματικός) της σκοτεινής πλευράς της Σελήνης, έτσι ώστε το φως του ήλιου να σχηματίζει το χαρακτηριστικό σύννεφο μανιταριού από πίσω. Θα ήταν τελείως ριζοσπαστικό.

Το πρόβλημα ήταν ότι αυτό δεν θα συνέβαινε.

Η οπτική δεν θα ήταν τόσο δραματική όσο αρχικά ήλπιζαν.

Τα σύννεφα μανιταριών από μια πυρηνική έκρηξη προκαλούνται από την κίνηση της σκόνης και των συντριμμιών που εκτοξεύονται σε μια πυκνή ατμόσφαιρα. Το φεγγάρι, ωστόσο, είναι ουσιαστικά κενό. Εχει κάποια αέρια που περιφέρονται στην επιφάνειά του, αλλά στην πραγματικότητα δεν έχει ατμόσφαιρα όπως η Γη. Χωρίς το βάρος μιας πυκνής ατμόσφαιρας, δεν θα υπήρχε αντίσταση στη διαστολή της σκόνης και των θραυσμάτων που παράγονται από την πυρηνική ενέργεια. Θα συνέχιζαν να πηγαίνουν και να πηγαίνουν, αντί να καμπυλώνονται πίσω στην επιφάνεια. Δεν θα υπήρχε μεγάλος νέφος, ούτε ήχος ή ωστικό κύμα, ούτε ώθηση προς τα κάτω από την πίεση του αέρα – και ούτε μανιτάρι. Μόνο πολλή σκόνη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα γινόταν ένα φοβερό σόου. Οι άνθρωποι στη γη θα έβλεπαν μια ορατή λάμψη από την έκρηξη. Και ίσως ο ήλιος να έλαμπε μέσα από τη σκόνη και τα συντρίμμια με τέτοιο τρόπο ώστε να δώσει στον κόσμο μια όμορφη θέα. Αλλά στην πραγματικότητα δεν θα ήταν το ίδιο.

Το πρόγραμμα τελικά καταργήθηκε – αλλά ο τελικός λόγος δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί. Το μόνο που έχουμε είναι εικασίες από πολλαπλές (καλά πληροφορημένες) πηγές. Κάποιοι λένε ότι η Πολεμική Αεροπορία ακύρωσε το πρόγραμμα λόγω του πιθανού κινδύνου για τους ανθρώπους στη Γη (σε περίπτωση που η αποστολή απέτυχε καταστροφικά, όπως δυστυχώς -και μερικές φορές με χιούμορ- έκαναν τόσες πολλές από τις πρώτες προσπάθειες των ΗΠΑ για διαστημικές πτήσεις). Αλλοι λένε ότι οι επιστήμονες ανησυχούσαν για τη μόλυνση του φεγγαριού με ραδιενεργά υλικά, εμποδίζοντας οποιαδήποτε μελλοντική αποστολή για την προσεδάφιση ανθρώπου στην επιφάνεια (ή ακόμη και τον αποικισμό της Σελήνης). Ή θα μπορούσε να είναι ότι η αποστολή απορρίφθηκε από την ανησυχία ότι τα καλύτερα σχέδια P.R. της Πολεμικής Αεροπορίας θα ματαιώνονταν όταν το κοινό θα το έβλεπε ως μια απεχθή βεβήλωση της ομορφιάς του φεγγαριού αντί για μια επίδειξη της αμερικανικής επιστημονικής υπεροχής.

Ή μήπως συνειδητοποιήσαμε ότι η προσεδάφιση ενός ανθρώπου στο φεγγάρι ήταν δυνατή -και πιο εντυπωσιακή;

Τούτων λεχθέντων, είναι δύσκολο να πειστεί κανείς πλήρως ότι η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ, στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου, στον απόηχο της συγκλονιστικής εκτόξευσης του Σπούτνικ και του φόβου που άφησε πίσω της, απέσυρε το A119 επειδή θα μπορούσε να αναστατώσει λίγο το φεγγάρι.