MURASAKI SHIKIBU, Ιαπωνία: ποιήτρια, μυθιστοριογράφος (~973 -1014 μ.Χ.)

H MurasakiShikibu(ΜουρασάκιΣικίμπου)ήταν Ιαπωνίδα ποιήτρια, μυθιστοριογράφος και κυρία επί των τιμών στην Αυτοκρατορική Αυλή την περίοδο Heian. Είναι η συγγραφέας του ΓκέντζιΜονογκατάρι (Η ιστορία του Γκέντζι), του πρώτου σημαντικού μυθιστορήματος του απω-ανατολικού κόσμου και του πρώτου γραμμένου στα ιαπωνικά μυθιστορήματος,αριστουργήματος της κλασικής ιαπωνικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Οι γυναίκες Heian ήτανε παραδοσιακά αποκλεισμένες από την εκμάθηση της κινεζικής, τη γραπτή γλώσσα της κυβέρνησης αλλά η Μουρασάκι, που μεγάλωσε στο οικογενειακό περιβάλλον του πατρικού της, έδειξε μια πρόωρη ικανότητα στην εκμάθηση κι ανάγνωση Κινέζων κλασσικών και κατόρθωσε να αποκτήσει ευχέρεια. Παντρεύτηκε και γέννησε μια κόρη, πριν πεθάνει ο σύζυγός της 2 χρόνια μετά το γάμο. Περίπου το 1005μ.Χ., η Μουρασάκιπροσκλήθηκε για να υπηρετήσει ως κυρία των τιμών στην αυλή της αυτοκράτειρας Shōshi από τοναντιβασιλέα FujiwaranoMichinaga, πιθανόν λόγω της φήμης της ως συγγραφέα. Συνέχισε να γράφει στη διάρκεια της θητείας της, προσθέτοντας σκηνές από τη ζωή της αυλής στο έργο της. Μετά από 5-6 χρόνια, εγκατέλειψε την αυλή κι αποχώρησε με τη Shōshi στη περιοχή της λίμνης Biwa. H Μουρασάκιέγραψε «Το Ημερολόγιο Της Κυρίας Μουρασάκι», ένα τόμο ποίησης και το «Η Ιστορία Του Genji». Μέσα σε μια 10ετία από την ολοκλήρωσή του, διανεμήθηκε σε όλες τις επαρχίες και μέσα σε έναν αιώνα αναγνωρίστηκε ως ένα κλασσικό ιαπωνικής λογοτεχνίας. Στις αρχές του 20ου αι. το έργο της ξεκίνησε να μεταφράζεται στα αγγλικά και ολοκληρώθηκε το 1933. Οι μελετητές εξακολουθούν να αναγνωρίζουν τη σημασία του, που αντανακλά την ηγεμονική κοινωνία της εποχής Heian στο αποκορύφωμά της. Από τον 13ο αι. τα έργα της έχουνε παρουσιαστεί από τους Ιάπωνες καλλιτέχνες και τους δασκάλους της ξυλογραφίας.

Ο προπάππος της Μουρασάκι, FujiwaranoKanesuke, βρισκόταν στη κορυφή της αριστοκρατίας, αλλά ο κλάδος της οικογένειας έχασε σταδιακά τη δύναμή του και τη στιγμή που γεννήθηκε η Μουρασάκι,βρισκόταν στις χαμηλότερες τάξεις της αριστοκρατίας του Heian.

Η οικογένεια είχε φήμη ανάμεσα στους λογοτέχνες μέσω του προπάππου και του παππού της που ήταν γνωστοί ποιητές. Ο πατέρας της, FujiwaranoTametoki, παρακολούθησε τη Κρατική Ακαδημία και έγινε σεβαστός μελετητής κινεζικών κλασσικών και ποίησης. Εισήλθε σε δημόσια υπηρεσία γύρω στο 968 ως χαμηλόμισθος υπάλληλος και έφθασε μέχρι κυβερνήτης το 996. Έμεινε στην υπηρεσία μέχρι το 1018 περίπου. Η μητέρα της προερχόταν από τον ίδιο κλάδο της οικογένειας Fujiwara ως Tametoki. Το ζευγάρι είχε ένα γιο και δύο κόρες.

Η Μουρασάκιγεννήθηκε σε μια περίοδο στην οποία η Ιαπωνία ήταν απομονωμένη, μετά τις αποστολές στη Κίνα και την εμφάνιση μιας ισχυρότερης εθνικής κουλτούρας. Τον 9ο και 10ο αι. οι Ιάπωνες έστησαν σταδιακά μια γραπτή γλώσσα μέσω της ανάπτυξης του kana, ενός συλλαβισμού που βασίζεται σε συντομογραφίες κινεζικών χαρακτήρων. Στη διάρκεια της ζωής της, οι άνδρες συνέχισαν να γράφουν επίσημα στα κινέζικα, αλλά η kanaέγινε η πιο οικεία γραπτή γλώσσα των ευγενών, θέτοντας το θεμέλιο για μοναδικές μορφές ιαπωνικής λογοτεχνίας.

Στο ημερολόγιό της έγραψε: “Όταν ο αδελφός μου ήταν ένα νεαρό αγόρι που μάθαινε τα κινέζικα κλασσικά, συνήθιζα να τον ακούω και ήμουν ασυνήθιστα καταρτισμένη στη κατανόηση αυτών των χωρίων που δυσκολευόταν να καταλάβει και να απομνημονεύσει”. Ο πατέρας τους πάντα λυπόταν για το γεγονός και έλεγε: “Τι ατυχία! Κρίμα που δε γεννήθηκε αγόρι!”. Με τον αδελφό της σπούδασε κινεζική λογοτεχνία και πιθανότατα έλαβε επίσης οδηγίες σε πιο παραδοσιακά θέματα όπως η μουσική, η καλλιγραφία κι η ιαπωνική ποίηση. Η εκπαίδευσή της ήταν ανορθόδοξη. Ο LouisPerez εξηγεί στην Ιστορία της Ιαπωνίας ότι “οι γυναίκες θεωρούνταν ανίκανες για πραγματική νοημοσύνη και επομένως δεν είχαν εκπαιδευτεί στα κινέζικα”. Ήξερε πως οι άλλοι την έβλεπαν ως “επιτηδευμένη, αμήχανη, δυσπρόσιτη, κλειστή με λατρεία στα παραμύθια της, περήφανη, επιρρεπή στη περιπλάνηση, με πολλή περιφρόνηση, θυμό, μανία και ονειροπαρμένη”. Ο μελετητής της ασιατικής λογοτεχνίας ThomasInge πιστεύει ότι είχε “μια δυναμική προσωπικότητα που σπάνια κέρδιζε τους φίλους της”.

Οι γυναίκες της αριστοκρατίας στη Heian ζούσαν περιορισμένες και απομονωμένες ζωές, επιτρεπόταν να μιλάνε στους άνδρες μόνον όταν ήταν στενοί συγγενείς ή μέλη του νοικοκυριού. Η αυτοβιογραφική ποίηση της Μουρασάκιδείχνει ότι κοινωνικοποιήθηκε με τις γυναίκες αλλά είχε περιορισμένη επαφή με άνδρες εκτός από τον πατέρα και τον αδερφό της και αντάλλασσε ποίηση με γυναίκες αλλά ποτέ με άνδρες. Σε αντίθεση με τους περισσότερους ευγενείς της σειράς της, δεν παντρεύθηκε όταν έφτασε στην εφηβεία. Παντρεύθηκε το φίλο του πατέρα της και κατά πολύ μεγαλύτερό της δεύτερο ξάδερφο FujiwaranoNobutakaο οποίος ήταν αρκετά πλούσιος και είχε και άλλες οικογένειες καθώς η πολυγαμία συνηθιζόταν την εποχή εκείνη.Όπως ήταν σύνηθες, θα παρέμενε στο σπίτι του πατέρα της όπου θα την επισκεπτόταν ο σύζυγός της. Οι απόψεις για το γάμο τους ποικίλλουν: ο RichardBowring γράφει ότι ο γάμος ήταν ευτυχισμένοςαλλά ο Ιάπων λογοτέχνης HaruoShirane βλέπει ενδείξεις στα ποιήματά της ότι δεν ανταποκρίθηκε στο σύζυγό της.

Η κόρη του ζευγαριού, Kenshi (Kataiko), γεννήθηκε το 999 και 2 έτη μετά ο Nobutaka πέθανε στη διάρκεια επιδημίας χολέρας. Ως παντρεμένη γυναίκα η Μουρασάκι, θα είχε υπηρέτες για το νοικοκυριό και να φροντίζουν τη κόρη της, δίνοντάς της αρκετό ελεύθερο χρόνο. Απολάμβανε την ανάγνωση και είχε πρόσβαση σε ρομαντικές ιστορίες. Οι μελετητές πιστεύουν ότι μπορεί να έχει αρχίσει να γράφει το Genji πριν από το θάνατο του συζύγου της και είναι γνωστό ότι έγραφε μετά από αυτόν. Στο ημερολόγιό της περιγράφει τα συναισθήματά της μετά το θάνατο του συζύγου της: “Ένιωθα κατάθλιψη και σύγχυση. Για μερικά χρόνια ένιωθα σα χαμένη με απρόσωπο τρόπο … δεν έκανα τίποτα περισσότερο από να καταγράψω το πέρασμα του χρόνου … Η σκέψη του η συνεχιζόμενη μοναξιά μου ήταν αρκετά αφόρητη”.

Στα τριάντα της χρόνια, έγινε κυρία των τιμών στην αυλή, πιθανότατα λόγω της φήμης της ως συγγραφέα. Ο ChiekoMulhern γράφει στο «Γιαπωνέζες Συγγραφείς- Βιογραφικό Βιβλίο Πηγών», πως οι μελετητές αναρωτήθηκαν γιατί έκανε τέτοια κίνηση στη συγκεκριμένη περίοδο στη ζωή της. Το ημερολόγιό της αποδεικνύει ότι αντάλλασσε ποίηση με τον αντιβασιλέα Michinaga μετά το θάνατο του συζύγου της, οδηγώντας σε εικασίες ότι οι δυο τους μπορεί να ήταν εραστές. Ο Mulhern πιστεύει πως ήθελε να την έχει για να εκπαιδεύσει τη κόρη του Shōshi. Η Shōshi ήταν 16-19 ετών όταν η Μουρασάκι μπήκε στην αυλή. Η Μουρασάκι της δίδαξε τους Κινέζους που ενδιαφέρθηκε για τη κινεζική τέχνη και τις μπαλλάντες του Juyi. Όταν έγινε αυτοκράτειρα, η Shōshi εγκατέστησε εικόνες διακοσμημένες με κινεζική πορσελάνη, προκαλώντας οργή επειδή τα Κινέζικα θεωρούνταν η γλώσσα των ανδρών. Η μελέτη των Κινέζικων θεωρήθηκε ότι έρχεται ενάντια στην αντίληψη ότι μόνον οι άντρες πρέπει να έχουν πρόσβαση στη λογοτεχνία. Οι γυναίκες έπρεπε να διαβάζουν και να γράφουν μόνο στα ιαπωνικά, τα οποία τιςδιαχωρίζουν μέσω της γλώσσας από τη κυβέρνηση και τη δομή της εξουσίας. Η Murasaki, με την ασυνήθιστη κλασσική κινεζική παιδεία της, ήταν μία από τις λίγες γυναίκες που ήταν διαθέσιμες να διδάξουν τη κλασσική κινεζική στη Shōshi. Ο Bowring γράφει ότι ήτανε “σχεδόν ανατρεπτικό» το ότι ήξερε τους Κινέζους και δίδαξε τη γλώσσα στη Shōshi, και μαθεύτηκε όσο κι αν το κράτησε κρυφό μεταξύ τους. Στο ημερολόγιό της έγραψε: “Από το περασμένο καλοκαίρι … πολύ κρυφά, σε περίεργες στιγμές που δεν υπήρξε κανείς, διαβάζω με την Αυτής Μεγαλειότητα … Φυσικά, δεν υπήρχε θέμα επίσημων διδαγμάτων … Νόμιζα πως είναι καλλίτερο να μη πούμε τίποτα για το θέμα σε κανένα”.

Παρόλο που χρησιμοποίησε τα κινέζικα και τα ενσωμάτωσε στη γραφή της, απέρριψε δημοσίως τη γλώσσα, μια αξιέπαινη στάση σε μια περίοδο εκρηκτικής ιαπωνικής κουλτούρας. Σε γενικές γραμμές δίνει την εντύπωση στο ημερολόγιό της ότι δεν της άρεσε η ζωή της αυλής, οι άλλες κυρίες και τα πάρτυ με ποτό και μεθύσια. Εν τούτοις, έγινε στενή φίλη με μια κυρία των τιμών ονόματι Lady Saishō, και έγραψε για τους χειμώνες που τους απολάμβανε, “μου αρέσει να βλέπω το χιόνι εδώ”. Στο ημερολόγιό της έγραψε για την αυλή της Shōshi: “Έχει συγκεντρώσει γύρω της πολλές αξιόλογες νεαρές κυρίες … Η Μεγαλειότητά της άρχισε ν’ αποκτά περισσότερη εμπειρία ζωής και δεν κρίνει πλέον τους άλλους με τα ίδια αυστηρά πρότυπα, αλλά εν τω μεταξύ, η αυλή της έχει αποκτήσει φήμη για ακραίες περίεργες καταστάσεις”. Δεν της άρεσαν οι άνδρες της αυλής, τους θεωρούσε μεθύστακες κι ηλίθιους. Μερικοί μελετητές είναι σίγουροι ότι εμπλέκεται ρομαντικά με τον Michinaga. Τουλάχιστον εκείνος τη κυνήγησε και την πίεσε έντονα καθώς το φλερτ μαζί της καταγράφεται στο ημερολόγιό της το 1010. Ωστόσο, έγραψε σε ένα ποίημα: “Δεν έχετε διαβάσει το βιβλίο μου ούτε κερδίσατε την αγάπη μου”. Στο ημερολόγιό της καταγράφει πως έπρεπε ν’ αποφύγει το φλερτ, μια νύχτα που την επισκέφθηκε στο δωμάτιό της, κλέβοντας ένα πρόσφατα γραμμένο κεφάλαιο του Genji. Ωστόσο, η υποστήριξή του ήταν απαραίτητη για να συνεχίσει να γράφει. Περιγράφει τις δραστηριότητες της κόρης του: τις πλούσιες τελετές, τις πολύπλοκες θρησκείες, τις “πολυπλοκότητες του συστήματος του γάμου” και με περίπλοκες λεπτομέρειες τη γέννηση των δύο γιων της Shōshi.

Στο ημερολόγιό της, έγραψε: “Συνειδητοποίησα ότι το γενεαλογικό μου δένδρο ήταν πολύ ταπεινό, αλλά η σκέψη σπάνια μ ενοχλούσε και εγώ ήμουν εκείνη την εποχή μακρυά από την οδυνηρή συνείδηση της κατωτερότητας που σου κάνει τη ζωή στην αυλή μια συνεχή ταλαιπωρία”. Η θέση αυτή μπορεί να μη την ανέβασε κοινωνικά πολύ αλλά, απέκτησε μεγαλύτερη εμπειρία και είχε την ευκαιρία να γράψει. Η ζωή αυτή περιγράφεται καλά στα κεφάλαια του Genji που γράφτηκαν μετά την είσοδό της εκεί. Το όνομα Μουρασάκιπιθανότατα της δόθηκε σε δείπνο στην αυλή, σε ένα περιστατικό που κατέγραψε στο ημερολόγιό της, το 1008 από τον γνωστό ποιητή FujiwaranoKintō.

Όταν το 1011 η Shōshi αποσύρθηκε από το αυτοκρατορικό παλάτι για να ζήσει σε αρχοντικό, συνοδεύθηκε πιθανότατα από τη Murasaki, όπως και καταγράφεται εκεί το 1013. Πιθανότατα πέθανε εκεί το 1014, στα 41 της, νεότατη και για άγνωστη αιτία. Η κόρη της μπήκε στην αυλή το 1025 για τον μελλοντικό αυτοκράτορα Go-Reizei (1025-1068). Συνέχισε τη παράδοση της μητέρας της και έγινε και εκείνη γνωστή ποιήτρια.

Τα έργα που αποδίδονται στη Μουρασάκι Sikibu είναι: Η ιστορία του Genji, Το ημερολόγιο της κυρίας Μουρασάκι και τα ποιήματά της, μια συλλογή από 128 ποιήματα. Η δουλειά της θεωρείται σημαντική επειδή η γραφή της αντικατοπτρίζει τη δημιουργία και ανάπτυξη της ιαπωνικής γραφής σε μια περίοδο κατά την οποία οι Ιάπωνες μετατοπίστηκαν από μιαν ανύπαρκτη γλώσσα σε μια νέα και γραπτή. Μέχρι τον 9ο αι., τα κείμενα της ιαπωνικής γλώσσας γράφονταν με κινεζικούς χαρακτήρες. Ένα επαναστατικό επίτευγμα ήταν η ανάπτυξη μιας πραγματικής ιαπωνικής γραφής στα μέσα με τέλη του 9ου αι.. και οι Ιάπωνες συγγραφείς άρχισαν να γράφουν πεζογραφία στη δική τους γλώσσα.

H Ιαπωνία εξέδωσε προς τιμή της Μουρασάκι Sikibu χαρτονόμισμα των 2000 γιεν.

Πηγές: Βικιπαίδεια,Peri-grafis.net, www.bios.niu.edu.

Μ. Χ. Αναγνωστοπούλου