Οι φόβοι που τυραννούν τους ανθρώπους είναι πολλοί: ο φόβος του θανάτου, των πολέμων, των κοινωνικών ταραχών, της επαγγελματικής αποτυχίας, της φτώχειας, των διεφθαρμένων πολιτικών κ.λπ… Ανάμεσα σε αυτούς ο μεγαλύτερος είναι ο φόβος του θανάτου. Στην εποχή μας ο φόβος αυτός, που συνοδεύεται από τον φόβο της συναναστροφής με τους συνανθρώπους μας και της οικονομικής κρίσης, απασχολεί τους περισσότερους από εμάς, εξαιτίας της τεράστιας και ταχύτατης εξάπλωσης του θανατηφόρου κορωνοϊού.

Οι φιλόσοφοι έδωσαν ποικίλες λύσεις στο ανωτέρω πρόβλημα, οι σπουδαιότερες από τις οποίες είναι οι ακόλουθες:

1.  Ο θάνατος καταστρέφει μόνο το σώμα, ενώ η ψυχή μας που είναι αθάνατη και θεία, αποδεσμεύεται από αυτό τη στιγμή του θανάτου, για να επανέλθει  (εφόσον είναι καθαρή από κάθε κακία) στην ουράνια  και θεϊκή πατρίδα της (Ορφικοί, Πυθαγόρειοι, Πλάτων, Αρχαίοι, Μέσοι και Ύστεροι Πλατωνικοί, Νεοπλατωνικοί).

2.  Οι Χριστιανοί διανοητές ισχυρίζονται επίσης ότι ο θάνατος αποτελεί για τους δίκαιους και τους αγαθούς την είσοδο στον Παράδεισο, όπου τους περιμένει βίος μακάριος και γαλήνιος, ενώ οι αμαρτωλοί τιμωρούνται αιωνίως.

3.  Σύμφωνα με τις θεωρίες του Αναξίμανδρου, του Λεύκιππου και του Δημόκριτου, ο άνθρωπος (συμπεριλαμβανομένης της ψυχής του) είναι υλικό ον, αλλά τα πρωταρχικά στοιχεία (τα ελάχιστα υλικά σωματίδια), από τα οποία αποτελείται δεν καταστρέφονται ποτέ, μόνο μετασχηματίζονται.

4.  Κατά τους Στωϊκούς η ανθρώπινη ψυχή είναι υλική και απόσπασμα της κοσμικής. Κατά τη διάρκεια της ζωής διαπερνά το ανθρώπινο σώμα και χωρίζεται από αυτό μετά τον θάνατο. Οι ασθενέστερες (άλογες και άφρονες) ψυχές είτε χάνονται μαζί με το σώμα, είτε ζουν για λίγο, ενώ οι ισχυρότερες (οι σοφές και ενάρετες), ζουν μέχρι το τέλος του κοσμικού κύκλου, που ακολουθείται από μια νέα παλιγγενεσία.

5.  Κατά τον Επίκουρο ο θάνατος δεν πρέπει να μας προκαλεί κανένα φόβο, γιατί δεν έχει καμία σχέση με εμάς, δεδομένου ότι όσο εμείς υπάρχουμε αυτός δεν υπάρχει και όταν εκείνος έλθει εμείς δεν υπάρχουμε. Κάθε καλό και κακό για εμάς ευρίσκεται στις αισθήσεις, οι οποίες με την έλευσή του παύουν να λειτουργούν.

6.  Ο θάνατος, κατά τους Υπαρξιστές, είναι η τραγικότερη εμφάνιση του μηδενός που επιβεβαιώνει την παροδικότητα της ανθρώπινης ζωής. Παράλληλα όμως είναι η μοναδική γνήσια πραγματικότητα που ωθεί τον άνθρωπο να στραφεί στον εαυτό του για να δημιουργήσει την ύπαρξή του.

Ένας άλλος μεγάλος φόβος για τον άνθρωπο είναι ο φόβος των κοινωνικών ταραχών, ενώ κατά τον Πλάτωνα, αποτελούν ένα είδος ασθένειας των κοινωνιών που καταστρέφει λαούς και έθνη. Προκειμένου λοιπόν να αποφεύγονται, πρέπει οι κυβερνώντες να φροντίζουν ώστε να επικρατεί μεταξύ των πολιτών ομόνοια και φιλία. Για να επιτευχθεί αυτό πρέπει ο κάθε πολίτης – δια μέσου της ορθής παιδείας – να γίνει ενάρετος και να πράττει όσα είναι εκ φύσεως προορισμένος να ασκεί.

Κατά τον Αριστοτέλη στις πόλεις πρέπει να κυριαρχεί η πολιτική φιλία, δηλαδή η σχέση αλληλοβοήθειας και συμπάθειας μεταξύ των πολιτών που οδηγεί τις πόλεις στην ομόνοια. Σε πρακτικό επίπεδο αυτό σημαίνει ότι, όσοι έχουν τη δυνατότητα, οφείλουν να συνδράμουν τους συμπολίτες τους. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται όμως και στις έριδες που ξεσπάνε ανάμεσα στους ανθρώπους και που προκαλούνται συνήθως από την αδικία και την ανισότητα (…).

Τις βασικές αυτές ιδέες υιοθετούν και πολλοί σύγχρονοι ερευνητές των κοινωνικών και πολιτικών φαινομένων, όπως ο R. Goodin, o A. Guttmann, o M. Villey ή ο Κ. Καστοριάδης. Αλλά και ο Αlbert Camus στην «Πανούκλα» διακηρύσσει ότι ο κόσμος χωρίς αγάπη είναι κόσμος νεκρός και ακόμη ότι αν υπάρχει κάτι που μπορείς πάντα να το επιθυμείς, αυτό είναι η ανθρώπινη τρυφερότητα.

Ευαγγελία Μαραγγιανού, καθηγήτρια Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας της Φιλοσοφικής Σχολής τού ΕΚΠΑ

Επιμέλεια: Κώστας Γλύστρας