«Pie Iesu Domine, dona eis requiem.
Dona eis requiem sempiternam.»

Λόνγκγουντ, 5 Μάιου 1821. Ο αυτοκράτορας αφήνει την τελευταία του πνοή στις 5.49. Στο λιτό κρεβάτι του, σαν αυτά που χρησιμοποιούσε στις εκστρατείες. Ήταν εξόριστος στην νήσο Αγία Ελένη στον Βόρειο Ατλαντικό, από το 1815 μετά την δραματική και άτυχη έκβαση της μάχης του Βατερλό1. Στην Αγία Ελένη διέμεινε έξι χρόνια κάτω από την σκληρή επιτήρηση του διοικητή Sir Hudson Lowe.

i-kideia-tou-napoleonta-01

© Napoleonmuseum, Arenenberg

Παρά την επιθυμία του να ταφεί στις ακτές του Σηκουάνα,o Sir Hudson Lowe επέτρεψε μια λιτή τελετή και ταφή στην «Κοιλάδα των Ιτιών2 ». Επίσης επέμεινε να αναγραφεί στον τάφο το όνομα και επίθετο του αυτοκράτορα και όχι μόνο με το μικρό του δηλ. «Ναπολέων», όπως συνήθιζαν να υπογράφουν οι μονάρχες και αυτοκράτορες. Εν τέλει ο τάφος έμεινε ανώνυμος. Ήταν μια σεμνή τελετή με την πιστή ακολουθία του Ναπολέοντα να θρηνεί τον χαμό του αγαπημένου τους ηγέτη. Ταυτόχρονα θρηνούσε και ολόκληρο το νησί αλλά και μεγάλο κομμάτι του στρατεύματος κατοχής του νησιού, που γοητεύονταν από τον κορσικανό στρατηλάτη και τον αντιμετώπιζαν σαν ζωντανό θρύλο.

i-kideia-tou-napoleonta-04

Άνοιγμα της κάσας του Ναπολέοντα στην Αγία Ελένη October Οκτώβριος 1840, του Nicolas-Eustache Maurin

Παρίσι, 15 Δεκεμβρίου 1840. Λίγους μήνες μετά την εκταφή της σορού του Ναπολέοντα, ένα αμέτρητο πλήθος είχε ξεχυθεί στους δρόμους για να αντικρίσει τον αυτοκράτορα μια τελευταία φορά. Οι λίγοι μάρτυρες που παρευρέθηκαν στην εκταφή, στο νησί της Αγίας Ελένης, με μεγάλη του έκπληξη παρατήρησαν πως το σώμα του αυτοκράτορα είχε διατηρηθεί σε πολλή καλή κατάσταση.

Ήταν μια ιδιαιτέρως κρύα ημέρα, η μισή πόλη είχε αδειάσει. Ήδη από τις έξι και μισή το πρωί είχαν αρχίσει να ακούγονται τα ταμπούρλα. Όσοι είχαν εισιτήριο για τις εξέδρες ήταν τυχεροί. Οι υπόλοιποι ρακένδυτοι παρισινοί στριμώχνονταν όπου μπορούσαν για μια ευκαιρία να δουν την πομπή, και την σορό του μεγάλου στρατηλάτη. Εκατό χιλιάδες θεατές στις εξέδρες περίμεναν με αγωνία να καταφθάσει καθώς πλησίαζε ο πένθιμος ήχος της μπάντας που τον συνόδευε. Οι εθνοφρουροί χρησιμοποίησαν ξύλα από την πρόχειρη κατασκευή για να ζεσταθούν με αυτοσχέδιες φωτιές. Ο στολισμός και το σύνολο του θεάματος ήταν αμφισβητούμενης αισθητικής, αποτέλεσμα κακής οργάνωσης ή κακού γούστου.

Ο Βίκτωρ Ουγκώ αυτόπτης μάρτυρας της ιστορικής μέρας γράφει:

«Η διακόσμηση της πλατείας ήταν και καλή και κακή. Η φτώχεια έντυνε την μεγαλοπρέπεια. Από τις δύο πλευρές της λεωφόρου, ήταν τοποθετημένες δυο τεράστιες σειρές ηρωικών προσώπων, ωχροί κάτω από τον παγωμένο ήλιο, κι έδιναν μια πολύ καλή εντύπωση. Θαρρούσες πως ήταν κάτασπρο μάρμαρο. Μα αυτά τα μάρμαρα ήταν γύψινα. Στο βάθος, απέναντι ακριβώς από τον θόλο3, ήταν το μπρούτζινο άγαλμα του Αυτοκράτορα. Μα αυτός ο μπρούτζινος ήταν επίσης γύψινος. Ανάμεσα στα αγάλματα ήταν τοποθετημένες στήλες, από ζωγραφιστό και επιχρυσωμένο πανί. Πάνω σε αυτές με κακό γούστο, είχαν τοποθετηθεί βαζάκια από τα οποία θα έβγαιναν φλόγες, μα τούτη τη στιγμή ήταν γιομάτα χιόνι. Πίσω από τα αγάλματα ήταν οι εξέδρες –τα πλήθη. Ανάμεσα στ’ αγάλματα ήταν σκορπισμένη η εθνοφρουρά. Και πάνω απ’ τις εξέδρες υψώνονταν τα μυτερά κοντάρια, πάνω στα οποία κυμάτιζαν μεγαλόπρεπα εξήντα μεγάλες τρίχρωμες σημαίες. Φαινόταν πως δεν πρόλαβαν να τελειώσουν τον στολισμό της μεγάλης εισόδου του μεγάρου(…) Σχεδόν όλα τα γύψινα αγάλματα ήταν γελοία Ο Λουδοβίκος 14ος, που από μακριά φαινόταν χοντρός, από κοντά ήταν γελοίος. Ο Μακ – Ντόναλντ έμοιαζε λίγο. Το ίδιο και ο Μορτιέ. Θα έμοιαζε και ο Νέυ, αν δεν του είχαν κάνει πολύ μεγάλο μέτωπο. Κατά τα άλλα, ο γλύπτης τον έκανε υπερβολικό και γελοίο, προσπαθώντας να τον κάνει μελαγχολικό. Το κεφάλι του ήταν πολύ χοντρό. Λένε πως στη βιάση τους γι’ αυτά τα αυτοσχέδια αγάλματα, δεν πήρανε τα ακριβή μέτρα. ‘Όταν ήρθε η μέρα της παράδοσης, ο γλύπτης παρέδωσε ένα στρατάρχη Νέυ, κατά ένα πόδι μεγαλύτερο. Τι θες να σου κάνουν οι καλλιτέχνες; Έκοψαν το άγαλμα στην κοιλιά, του αφαίρεσαν δώδεκα πόντους και ξανακόλλησαν κακήν κακώς τα δυο κομμάτια. Ο γύψος που στοκαριζόταν να πάρει το χρώμα του μπρούτζου, για τον Αυτοκράτορα, έγινε θολός και γιομάτος στίγματα, που έκανε να φαίνεται η αυτοκρατορική ρόμπα πως ήταν φτιαγμένη από παλιό ξεναραμμένο πράσινο σερζ».

Βίκτωρ Ουγκώ – «Απ’ ‘όσα έχω δει»

i-kideia-tou-napoleonta-02

Δώδεκα και μισή και η πομπή ξεπροβάλει στην πλατεία των απομάχων. Από τα Ηλύσια Πεδία καπνοί ανέβαιναν στον ουρανό από τα πολυάσχολα κανόνια. Οι εθνοφρουροί παίρνουν τις τελικές τους θέσεις. Επικεφαλείς της πομπής ήταν η χωροφυλακή του Σικουάνα, από πίσω τους η δημαρχιακή φρουρά του Παρισιού. Από πίσω τους οι λογχοφόροι και οι μουσικοί. Μετά ακλουθούσε το πυροβολικό και πεζικό και η εθνοφρουρά. Το πλήθος ζητωκραυγάζει. Η αυτοκρατορική άμαξα εμφανίζεται.

«Το αμάξι βάδιζε αργά. Αρχίζει πια να διακρίνεται η μορφή του. Να τα σελωμένα άλογα των στραταρχών και των στρατηγών, που κρατούσαν το μαύρο κάλυμμα του αυτοκρατορικού φερέτρου. Να και οι 86 λεγεωνάριοι υπαξιωματικοί, που έφεραν τις σημαίες 86 διαμερισμάτων. Δεν υπήρχε τίποτα πιο ωραίο από αυτό το τετράγωνο.»

Ένα άσπρο άλογο, κομπάρσος, για τέτοιου είδους τελετές και φιέστες, ενθουσίασε το πλήθος, που θεώρησε ότι ήταν το άλογο του Ναπολέοντα. Το μόνο αληθινό ήταν η σέλα του.

Η άμαξα ήταν μεγαλοπρεπής. Επιχρυσωμένη και πάνω από το φέρετρο υπήρχε μια απομίμηση αυτού, βαριά στολισμένη σαρκοφάγος που το έκρυβε. Την σαρκοφάγο αυτή κρατούσαν οι Νίκες της Στέψης και παντού υπήρχαν εμβλήματα και το μονόγραμμα «Ν» της πρώτης αυτοκρατορίας. Το χρυσάφι ήταν ψεύτικο και η σαρκοφάγος φτιαγμένη από έλατο και πεπιεσμένο χαρτί. Θα έλεγε κανείς πως ο Πάπας Πίος4 ο 7ος γύρισε για να εκδικηθεί τον Ναπολέοντα μετά θάνατον.

Η νεκροφόρος άμαξα του Ναπολέοντα λιθογραφία του J. Arnout. Πηγή: Wellcome Collection
Η άμαξα ζύγιζε 13 τόνους και την τραβούσαν 16 μαύρα στολισμένα άλογα. 400-500 ναύτες της «La Belle Poule5»  την περιέβαλαν με επικεφαλής τον πρίγκιπα ντε Ζουανβίλ6. Την συνόδευαν γερασμένοι και καταβεβλημένοι από τις πολυετής μάχες μέλη της αυτοκρατορικής φρουράς και στρατηγοί του αυτοκράτορα. Όλη αυτή η γραφική κουστωδία δημιουργούσε ένα έντονο κλίμα συγκίνησης και ενθουσιασμού. Ήταν σαν να ολοκληρωνόταν ένας κύκλος για το γαλλικό έθνος και σαν η ιστορία να τιμούσε τις θυσίες και τους αγώνες όλων αυτών των ηρώων.

Το φέρετρο καταφθάνει στο Μέγαρο των Απομάχων. Οι στρατάρχες μαζί με τον γερασμένο στρατηγό Bertrand7 κουβάλησαν το φέρετρο μέσα στον ναό

Ο βασιλιάς Λουδοβίκος – Φίλιππος φορώντας την στολή εθνοφρουρού καθόταν στον θρόνο του δεξιά από το ιερό. Ο πρίγκιπας ντε Ζουανβίλ είπε « Μεγαλειότατε, σας παρουσιάζω το σώμα του αυτοκράτορα Ναπολέοντα.» Ο βασιλιάς απάντησε, « Το αποδέχομαι στο όνομα της Γαλλίας». Πάνω στο φέρετρο εναπόθεσαν το σπαθί που φορούσε ο Ναπολέοντας στην μάχη του Αούστερλιτς και του Μαρεγκό και ξεκίνησε η τελετή. Οι καλύτεροι τραγουδιστές ιταλικής και γαλλικής όπερας ερμήνευσαν το Ρέκβιεμ του Μότσαρτ. Κανείς από τους συγγενείς του Ναπολέοντα δεν παραβρέθηκε στην τελετή.
Ο τάφος του Ναπολέοντα βρίσκεται σήμερα κάτω από τον Θόλο του μεγάρου των απομάχων.


1.Η τελευταία μάχη των ναπολεόντειων πολέμων που διεξήχθη την Κυριακή 18 Ιουνίου 1815 και ολοκληρώθηκε με την ήττα του Ναπολέοντα από τον Έβδομο συνασπισμό και οδήγησε στην μόνιμη εξορία του στην νήσο Αγία Ελένη.
2. Η κοιλάδα της Αγίας Ελένης στην οποία ετάφη ο Ναπολέοντας από το 1821 , μέχρι το 1840. Πάνω από τον τάφο κρεμόντουσαν Ιτιές.
3. Θόλος του ναού του «Μεγάρου των Απομάχων» Hôtel des Invalides.
4. Ο πάπας Πίος ο 7ος λόγω των λεηλασιών των γάλλων αναγκάστηκε να στεφθεί με μια πρες παπιέ τιάρα. Αργότερα ο Ναπολέοντας θα του χαρίσει χλευαστικά μια πολύ βαριά και στενή τιάρα σαν δώρο που παραβρέθηκε στην στέψη του.
5. «Η όμορφη πουλάδα» Η Γαλλική φρεγάτα που ανέλαβα να επιστρέψει την σορό του Ναπολέοντα στην Γαλλία.
6. Τρίτος γιος του βασιλιά Λουδοβίκου – Φίλιππου. Ναύαρχος του γαλλικού στόλου.
7. Henri-Gatien Bertrand (1773-1844) Ο πιο πιστός στρατηγός του Ναπολέοντα. Τον ακολούθησε και στις δύο εξορίες και ήταν παρόν στην εκταφή του.

 

Θάνος Αγγελής

Διευθυντής του ηλεκτρονικού περιοδικού absurdum.gr / absurdum.webmagazine@gmail.com