Μετά από πενήντα χρόνια Ψυχρού Πολέμου, η πτώση του κομμουνισμού και η αποσύνθεση της Σοβιετικής Ενωσης ήρθε εξαιρετικά δραματικά και απρόσμενα αιφνίδια. Αφού σοβιετικός ηγέτης ήταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, είθισται να θεωρείται υπεύθυνος ο ίδιος για όσα συνέβησαν. Ρώσοι κομμουνιστές και μη, που κοιτάζουν πίσω στο παρελθόν με νοσταλγία για τις «παλιές καλές ημέρες» του Λένιν και του Στάλιν, θεωρούν τον Γκορμπατσόφ προδότη, και η πολιτική του στήριξη εντός της Ρωσίας έχει εκλείψει. Αυτή η άποψη του Γκορμπατσόφ έχει τους συνηγόρους της και εκτός Ρωσίας, αλλά δεν έχει περάσει αδιαφιλονίκητα, και οι πολιτικές του επιδόσεις εξακολουθούν να είναι θέμα σημαντικής διαμάχης.

Το πολιτικό πραξικόπημα εναντίον του Γκορμπατσόφ κατέρρευσε στις 21 Αυγούστου του 1991. Το άμεσο αποτέλεσμα ήταν η απαγόρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος από τον Μπόρις Γιέλτσιν, τον Πρόεδρο της Ρωσίας, του μεγαλύτερου κράτους της Σοβιετικής Ενωσης. Ο Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε από πρόεδρος του κόμματος στις 24 Αυγούστου. Τον επόμενο μήνα οι Βαλτικές Δημοκρατίες αποσχίστηκαν από μέλη της Σοβιετικής Ενωσης, έχοντας κάνει μονομερείς δηλώσεις ανεξαρτησίας. Η Κοινοπολιτεία των Ανεξάρτητων Κρατών αντικατέστησε τη Σοβιετική Ενωση τον Δεκέμβριο του 1991, και ο Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε από πρόεδρος της Σοβιετικής Ενωσης στις 25 Δεκεμβρίου. Ετσι, με έναν ειρηνικό τρόπο τελείωσε η κομμουνιστική κυριαρχία και η Σοβιετική Ενωση πέρασε στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. Μπορούσε ο Γκορμπατσόφ να είχε αποτρέψει αυτό το αποτέλεσμα;

Η Σοβιετική Ενωση γεννήθηκε μέσα από επανάσταση και διατηρήθηκε διά της βίας. Δεν ήταν μια ένωση συναινετικών κρατών. Ηταν μια αυτοκρατορία που κληροδοτήθηκε στους Μπολσεβίκους από την Τσαρική Ρωσία, στην οποία οι Ρώσοι ήσαν η κυρίαρχη εθνότητα και οι άλλες εθνότητες ήσαν υποκείμενες φυλές. Ο κομμουνισμός αποτελούσε το υλικό που τις κρατούσε ενωμένες. Η σχεδιασμένη οικονομία του Στάλιν, επρόκειτο να δείξει τη λειτουργία του κομμουνισμού, και την υπεροχή του έναντι του καπιταλισμού. Από την επιτυχία ή την αποτυχία της ελεγχόμενης οικονομίας εξαρτάτο η επιτυχία ή η αποτυχία του ίδιου του κομμουνισμού. Στην αρχή η ελεγχόμενη οικονομία λειτουργούσε, εξαιτίας της συγκριτικά χαμηλής βιομηχανικής βάσης, με την οποία ξεκίνησε η Ρωσία. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ενισχύθηκε με τις αποζημιώσεις και τα οικονομικά υπεξούσια κράτη – δορυφόρους. Αλλά δεν μπορούσε να διατηρηθεί. Οι εγγενείς οικονομικές αδυναμίες ήσαν ήδη εμφανείς όταν πέθανε ο Στάλιν. Ο Γκορμπατσόφ δεν θα μπορούσε να κατηγορηθεί για τις αποτυχίες του GOSPLAN (Επιτροπή Κρατικού Σχεδιασμού της Σοβιετικής Ενωσης) και την ανικανότητα της εναρμόνισης των συνθηκών διαβίωσης με εκείνα του δυτικού κόσμου.

Ηδη από τη δεκαετία του 1950 είχαν αρχίσει να προκύπτουν σοβαρά προβλήματα. Παρ’ όλο που η Σοβιετική Ενωση διατηρούσε την οικονομία της με την αφαίμαξη των μεταπολεμικών δορυφόρων της, μέσα σε λίγα χρόνια αυτοί οι δορυφόροι έγιναν μειονεκτήματα και όχι πλεονεκτήματα. Απαιτούσαν οικονομική συντήρηση και μιαν ισχυρή και δαπανηρή στρατιωτική παρουσία για τη διατήρηση της πίστης τους στη σοβιετική αυτοκρατορία. Και η σοβιετική οικονομία λίμνασε. Η Επιτροπή GOSPLAN αποφάσισε για το τι χρειαζόταν και για το πώς θα παραγόταν. Οι δυνάμεις της αγοράς θεωρούνταν στην καλύτερη περίπτωση άσχετες, στη χειρότερη, απεχθείς εκδηλώσεις του καπιταλισμού. Μέσα στο σύστημα δημιουργήθηκαν μονοπώλια. Φαινόταν καπιταλιστικό και γελοίο το να υπάρχουν περισσότερα του ενός εργοστάσια παραγωγής ακτίνων για τροχούς ποδηλάτων, ή πάνω από ένα για μηχανές τρακτέρ. Δεν χρειάζεται να αναφερθεί το γεγονός ότι οι ελλείψεις σε πρώτη ύλη και οι βλάβες λειτουργίας στο μοναδικό εργοστάσιο είχαν ως αποτέλεσμα εθνικά ελλείμματα σε έτοιμα προϊόντα. Το σύστημα συνέχισε να προχωρά με συμφωνίες ανταλλακτικού εμπορίου μεταξύ βασικών παραγωγών και διαχειριστών εργοστασίων. Ούτε γνώριζε κανείς τις ποσότητες παραγωγής. Οι διαχειριστές εργοστασίων διόγκωναν τόσο τις ανάγκες τους σε πρώτη ύλη όσο και την απόδοσή τους σε έτοιμα προϊόντα – κατάλοιπο των ημερών του Στάλιν, όταν η αποτυχία στην επίτευξη των στόχων σήμαινε διωγμό στα γκούλαγκ ή ακόμη χειρότερα. Ενα άλλο κατάλοιπο ήταν ότι οι στόχοι προτιμούσαν τελειωμένα προϊόντα και όχι ανταλλακτικά, ώστε τα χαλασμένα μηχανήματα ήταν δυνατόν να διορθωθούν μόνο με τον κανιβαλισμό άλλων μηχανημάτων. Ο πληθωρισμός διατηρείτο σε χαμηλά επίπεδα με τον αυστηρό έλεγχο των τιμών, αλλά το σύστημα ήταν κορεσμένο, με χρήματα να μένουν αχρησιμοποίητα σε τραπεζικούς λογαριασμούς, διότι δεν υπήρχε τίποτε για να αγοραστεί. Ολο αυτό αποτελούσε μια τεράστια πληθωριστική απειλή σε μια δεσμευμένη, περιορισμένη ζήτηση.

(Συνεχίζεται)