Κασσίτερος, ο Βρετανικός

Ο κασσίτερος, ένα ακριβό μέταλλο στο χρώμα του παλιού ασημιού, για πολλά χρόνια προερχόταν μόνο από τα ορυχεία της Βρετανίας. Κατά την αρχαιότητα, οι ριψοκίνδυνοι Φοίνικες θαλασσοπόροι τον έφερναν από την Κορνουάλη και τα νησιά Σίλι, που ήσαν γνωστά στην αρχαιότητα ως Κασσιτερίδες νήσοι. Ο κασσίτερος μνημονεύεται ήδη στην εποχή του Ομήρου, γιατί τον χρησιμοποιούσαν μαζί με τον χρυσό και τον άργυρο, για να διακοσμούν τις ασπίδες. Σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του έρχεται από τη Μαλαισία.

Το «βρετανικό μέταλλο», ένα κράμα πλούσιο σε κασσίτερο (90%), με μικρές ποσότητες χαλκού και αντιμονίου, ονομάζεται στη Βρετανία pewter, έχει λαμπερό γκρίζο χρώμα και χρησιμοποιείται ευρέως για την κατασκευή χρηστικών και διακοσμητικών αντικειμένων, όπως δίσκοι, βάζα κ.λ.π., που ήσαν πολύ διαδεδομένα στην Ευρώπη από τον Μεσαίωνα. Σε όλα τα  μουσεία της Ευρώπης υπάρχουν συλλογές με αντικείμενα εξαιρετικής τέχνης από κασσίτερο. Πολλά απ’ αυτά όμως, παρά την επιμελή φύλαξή τους, έχουν προσβληθεί από την «ασθένεια των μουσείων». Η «ασθένεια» αυτή εμφανίζεται ειδικά στον κασσίτερο ο οποίος κάτω από τους 13 βαθμούς Κελσίου χάνει τη λάμψη του και μετατρέπεται σε μια γκρίζα, θαμπή σκόνη. Η διαδικασία αυτή, σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες, είναι ταχύτατη. Η στρατιά του Ναπολέοντα γνώρισε με πολύ οδυνηρό τρόπο αυτό το φαινόμενο κατά την εκστρατεία στη Ρωσία, όταν τα κουμπιά των στρατιωτικών στολών θρυμματίζονταν από το ανελέητο κρύο του ρωσικού χειμώνα.

Από την αρχαιότητα ως σήμερα ο κασσίτερος χρησιμοποιείται για την  επικασσιτέρωση σιδηρών αντικειμένων που, μ’ αυτόν τον τρόπο, προφυλάσσονται από τη διάβρωση. Ετσι γίνεται ο «λευκός σίδηρος» ή τενεκές. Επικασσιτέρωση ήταν και το «γάνωμα» των χάλκινων σκευών μαγειρικής. Αυτό γινόταν για να μην έρχονται σε επαφή τα τρόφιμα με τον χαλκό.

Το πιο διαδεδομένο κράμα του κασσιτέρου με τον χαλκό είναι ο μπρούντζος. Γνωστός από το 2.000 π. Χ. ο μπρούντζος  χρησιμοποιείτο για την κατασκευή εργαλείων και όπλων. Κράμα με μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε κασσίτερο είναι σκληρότερο και έχει το χρώμα του χρυσού. Οταν ανακαλύφθηκε ο περίφημος μπρούντζινος «κρατήρας» του Δερβενίου και πριν την ανάλυσή του, οι αρχαιολόγοι ξεγελάστηκαν και πίστεψαν πως ήταν από χρυσό.

Οι καμπάνες και πολλά χάλκινα μουσικά όργανα κατασκευάζονται από μπρούντζο, λόγω της μουσικότητας του ήχου που εκπέμπουν. Οι ακριβείς όμως συνταγές για τα κράματα των καμπανών είναι επτασφράγιστα μυστικά και μεταβιβάζονται μόνο από γενιά σε γενιά καμπανάδων για πάνω από χίλια χρόνια!

Το πιο διάσημο μπρούντζινο άγαλμα, ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου, είναι ο Κολοσσός της Ρόδου. Είχε ύψος 30 μέτρα. Καταστράφηκε από σεισμό το 224 π. Χ. και έπεσε στη θάλασσα. Τα κομμάτια του έμειναν στη θάλασσα πάνω από 1.000 χρόνια, ώσπου Αραβες επιδρομείς τα ανέσυραν και τα πούλησαν ως μέταλλο. Ακόμη μεγαλύτερο είναι το άγαλμα του Καμκούρα (Ιαπωνία). Κατασκευάστηκε πριν από 1.200 χρόνια και ζυγίζει 450 τόνους.

Και μια συμβουλή για τις κυρίες: Διακοσμείστε το σπίτι σας με αντικείμενα από κασσίτερο. Είναι το ίδιο καλλιτεχνικά με τα αργυρά, αλλά επειδή η επιφάνειά τους δεν αλλοιώνεται, θα γλυτώσετε το απαραίτητο –για τα αργυρά- συχνό γυάλισμά τους!

 

Φιλιώ Νόμπελη

Πυρηνική Χημικός