Στις 8 Δεκεμβρίου 1974 διεξήχθη στην Ελλάδα δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος μεταξύ Βασιλευόμενης και Αβασίλευτης Δημοκρατίας. Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ήταν 69,2% υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας.

Την 1η Ιουνίου 1973, η Χούντα των Συνταγματαρχών κατήργησε τη Βασιλεία στην Ελλάδα, μετά το Κίνημα του Ναυτικού εναντίον της, και εγκαθίδρυσε Προεδρική Δημοκρατία. Κανένα κόμμα δεν αναγνώρισε το δημοψήφισμα που ακολούθησε τον Ιούλιο του 1973 και δεσμεύτηκαν, μαζί με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, στη διενέργεια άλλου, όταν αποκατασταθεί η Δημοκρατία.

Μετά την πτώση της Χούντας τον Ιούλιο του 1974, η Κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή υιοθέτησε τη Συντακτική Πράξη της 1ης Αυγούστου 1974 και επανέφερε σε ισχύ το Σύνταγμα της 1 Ιανουαρίου 1952, χωρίς τις θεμελιώδεις διατάξεις, δηλαδή αυτές που αφορούσαν τη βάση και τη μορφή του πολιτεύματος ως Βασιλευομένης Δημοκρατίας. Η αναστολή των διατάξεων περί Αρχηγού Κράτους θα κρινόταν με δημοψήφισμα, που θα γινόταν εν καιρώ. Μέχρι το Δημοψήφισμα, Αρχηγός του Κράτους συνέχισε να είναι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας του στρατιωτικού καθεστώτος, Στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης. Στο δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974, η πλειοψηφία του εκλογικού σώματος, επέλεξε την Αβασίλευτη Δημοκρατία με ποσοστό 69,2%.

Η απόφαση αυτή έκρινε δύο ζητήματα:

  • Σε θεσμικό επίπεδο τον τρόπο ανάδειξης του αρχηγού του κράτους (αιρετός και όχι κληρονομικός) και
  • σε πολιτικό επίπεδο τη μη επιστροφή του Βασιλιά Κωνσταντίνου, ο οποίος βρισκόταν εκτός Ελλάδος από τις 13 Δεκεμβρίου 1967, μετά από το αποτυχημένο εγχείρημά του εναντίον των Απριλιανών σφετεριστών[1] της εξουσίας.

Διεξαγωγή

Ο προεκλογικός αγώνας περιλάμβανε και ομιλίες στην τηλεόραση, μεταξύ των οποίων και του ίδιου του Κωνσταντίνου, ενώ από την πλευρά των οπαδών της Αβασίλευτης τοποθετήθηκαν, μεταξύ άλλων, οι Μάριος Πλωρίτης, Λεωνίδας Κύρκος, Φαίδων Βεγλερής, Γεώργιος Κουμάντος, Αλέκος Παναγούλης και ο μετέπειτα Πρωθυπουργός, Κώστας Σημίτης.

Τα κόμματα απείχαν από την εκστρατεία του δημοψηφίσματος και έτσι οι τηλεοπτικές ομιλίες περιορίσθηκαν μεταξύ ιδιωτών που εκπροσωπούσαν τη μία ή την άλλη αντίληψη και όχι μεταξύ εκπροσώπων των κομμάτων. Ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής, στις 23 Νοεμβρίου 1974, ζήτησε από τα μέλη της Κοινοβουλευτικής Ομάδας του κόμματόςτου να κρατήσουν ουδέτερη στάση στο πολιτειακό ζήτημα. Καθορίσθηκαν οι τηλεοπτικές ομιλίες δύο φορές την εβδομάδα για την κάθε πλευρά και επί πλέον μαγνητοφωνημένο μήνυμα του Βασιλιά στις 26 Νοεμβρίου και ομιλία του από την τηλεόραση στις 6 Δεκεμβρίου.

Στο δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου, το εκλογικό σώμα ψήφισε υπέρ του αβασιλεύτου (3.245.111 ψήφοι υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας, ποσοστό 69,18% και 1.445.875 ψήφοι υπέρ της βασιλευομένης, ποσοστό 30,82%). Η Κρήτη έδωσε στην Αβασίλευτη το 90% των ψήφων της, ενώ σε τριάντα εκλογικές περιφέρειες το αντίστοιχο ήταν της τάξεως του 60-70%. Από την άλλη πλευρά, η βασιλευομένη έφτασε στην Πελοπόννησο και τη Θράκη το 45%. Οι εκλογικές περιφέρειες όπου η βασιλευομένη έλαβε τα ανώτατα ποσοστά είναι οι ακόλουθες: Λακωνία το 59,52%, Ροδόπη το 50,54%, Μεσσηνία το 49,24, Ηλεία το 46,88 και η Αργολίδα το 46,67%. Τέλος, η αποχή άγγιξε το 25,5%.

Ο Κωνσταντίνος απηύθυνε την επομένη της ψηφοφορίας το ακόλουθο μήνυμα:

«Έλληνες και Ελληνίδες. Πιστός στη διακήρυξή μου, επαναλαμβάνω ότι προέχει η εθνική ενότητα χάριν της ομαλότητας, της προόδου και της ευημερίας της Χώρας και εύχομαι ολόψυχα οι εξελίξεις να δικαιώσουν το αποτέλεσμα που προέκυψε από τη χθεσινή ψηφοφορία.»

Στις 15 Δεκεμβρίου υπέβαλε την παραίτησή του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης και ο Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής τον ευχαρίστησε με προσωπική του επίσκεψη και εγγράφως για τις όσες υπηρεσίες προσέφερε στο έθνος. Στις 18 Δεκεμβρίου εξελέγη από τη Βουλή και ορκίστηκε ως προσωρινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας ο Μιχαήλ Στασινόπουλος, βουλευτής Επικρατείας της Νέας Δημοκρατίας.

Μεταγενέστερες απόψεις

Δεκατέσσερα χρόνια μετά, το Φεβρουάριο του 1988, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης σε συνέντευξή του στο Λονδίνο δήλωσε ότι, αν και αντιβασιλικός, χαρακτήρισε τον τρόπο με τον οποίο διεξήχθη το δημοψήφισμα με το χαρακτηρισμό «unfair» (άδικο)[2]. Αυτή η άποψή του είχε αποτέλεσμα σημαντικών αντιδράσεων στον πολιτικό κόσμο της Ελλάδας[3]. Ακόμη και 21 χρόνια μετά, η δήλωση αυτή συνεχίζει να αναφέρεται σε δημοσιογραφικά έντυπα[4]. Στις 23 Απριλίου 2007 η εφημερίδα ΒΗΜΑ, πραγματοποίησε δημοσκόπηση όπου το 11,6% δήλωσε υπέρ της Βασιλευομένης Δημοκρατίας.

Αποτελέσματα

Συνολικά

Δημοψήφισμα 1974

Εγγεγραμμένοι

6.250.379

Ψήφισαν

4.719.494

75,51%

Άκυρα ψηφοδέλτια

28.889

0,61%

Έγκυρα ψηφοδέλτια

4.690.605

99,39%

Ψήφοι

Ποσοστό

Αβασίλευτη Δημοκρατία

3.244.748

69,18%

Βασιλευομένη Δημοκρατία

1.445.857

30,82%

Αποχή

24,49%

Ανά περιφέρεια

Εκλογική Περιφέρεια Αβασίλευτη Βασιλευόμενη
Α΄ Αθηνών 75,60% 24,40%
Β΄ Αθηνών 79,59% 20,41%
Αιτωλοακαρνανία 65,63% 34,67%
Αργολίδα 53,33% 46,67%
Αρκαδία 56,99% 43,01%
Άρτα 56,21% 43,79%
Αχαΐα 68,54% 31,46%
Βοιωτία 65,46% 35,24%
Γρεβενά 61,20% 38,80%
Δράμα 67,41% 32,59%
Δωδεκάνησος 63,78% 36,22%
Έβρος 60,27% 39,73%
Ευρυτανία 60,69% 39,31%
Εύβοια 65,38% 34,62%
Ζάκυνθος 62,63% 37,37%
Ηλεία 53,12% 46,88%
Ημαθία 71,77% 28,23%
Ηράκλειο 89,43% 10,57%
Α΄ Θεσσαλονίκης 79,99% 20,01%
Β΄ Θεσσαλονίκης 68,12% 31,88%
Θεσπρωτία 64,21% 35,79%
Ιωάννινα 68,70% 31,30%
Κέρκυρα 63,47% 36,53%
Καβάλα 73,64% 26,36%
Καρδίτσα 68,79% 31,21%
Καστοριά 55,74% 44,26%
Κεφαλλονιά 66,17% 33,83%
Κιλκίς 59,71% 40,29%
Κοζάνη 66,11% 33,89%
Κορινθία 62,36% 37,64%
Κυκλάδες 61,72% 38,28%
Λάρισα 67,82% 32,18%
Λακωνία 40,48% 59,52%
Λασίθι 88,42% 11,58%
Λέσβος 77,74% 22,26%
Λευκάδα 71,22% 28,78%
Μαγνησία 71,25% 28,75%
Μεσσηνία 50,76% 49,24%
Ξάνθη 53,75% 46,25%
Α΄ Πειραιώς 71,95% 28,05%
Β΄ Πειραιώς 81,70% 18,30%
Πέλλα 65,09% 34,91%
Πιερία 65,54% 34,46%
Πρέβεζα 62,01% 37,99%
Ρέθυμνο 94,10% 5,90%
Ροδόπη 49,46% 50,54%
Σάμος 64,38% 35,62%
Σέρρες 64,82% 35,18%
Τρίκαλα 67,40% 32,60%
Υπ. Αττικής 65,07% 34,93%
Φθιώτιδα 63,58% 36,42%
Φλώρινα 60,36% 39,64%
Φωκίδα 62,44% 37,56%
Χαλκιδική 58,17% 41,83%
Χανιά 92,70% 7,30%
Χίος 72,95% 27,05%
Σύνολο Επικράτειας 69,18% 30,82%

Το δημοψήφισμα για το πολίτευμα της χώρας μας το 1974 μπορεί να θεωρηθεί ξεκάθαρα το πλέον αντιπροσωπευτικό, αφού υπήρξε το μόνο που διεξήχθη σε συνθήκες δημοκρατικής ομαλότητας, παρά την πρόσφατη πτώση της δικτατορίας. Σε μεγάλο βαθμό την αντικειμενικότητα εγγυήθηκε η ισχυρή προσωπικότητα του άρτι αφιχθέντος από το Παρίσι Κωνσταντίνου Καραμανλή και η στιβαρή κυβέρνηση εθνικής ενότητας που είχε ήδη σχηματίσει από καταξιωμένες πολιτικές προσωπικότητες. Οχι ότι τα πολιτικά πάθη είχαν εκλείψει οριστικά αλλά είχαν παραμεριστεί από το σύνολο του ελληνικού λαού που αντιλαμβανόταν έπειτα και από την περιπέτεια της μαρτυρικής Κύπρου την κρισιμότητα των στιγμών. Ετσι, οι Ελληνες μπόρεσαν να εκφράσουν με ψυχραιμία και νηφαλιότητα το φρόνημά τους ανεπηρέαστοι από άλλες καταστάσεις που παλιότερα διαστρέβλωναν, λειτουργώντας σαν παραμορφωτικός καθρέπτης, τη σκέψη τους και θόλωναν το μυαλό τους. Και ποια καλύτερη απόδειξη για τα παραπάνω από το γεγονός ότι το τελικό αποτέλεσμα ποτέ δεν αμφισβητήθηκε σοβαρά, ενώ εξέλιπαν εντελώς οι λόγοι διεξαγωγής νέου δημοψηφίσματος για παρόμοιους λόγους.

Παρατηρώντας τα αποτελέσματα ανά νομό οι σημερινοί αναγνώστες ενδέχεται να εκπλαγούν, τουλάχιστον όσοι παρακολουθούν εκ του σύνεγγυς τις εκλογικές αναμετρήσεις. Γιατί πέρα από τη χαρακτηριστική εκλογική συμπεριφορά που διατηρείται αναλλοίωτη μέχρι τις μέρες μας σε ορισμένους νομούς, προκαλεί το δίχως άλλο εντύπωση ότι σε περιπτώσεις περιφερειών με αδιαφιλονίκητη κυριαρχία της κεντροαριστεράς το αποτέλεσμα ήταν μεν υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας αλλά καλύτερο αισθητά για τον βασιλιά από εκείνο της επικράτειας.

Με την καταφανή εξαίρεση των κρητικών νομών που η εκδοχή της βασιλευομένης δημοκρατίας υπέστη πραγματική εκλογική καθίζηση, η επαρχία ψήφισε διαφορετικά από τα μεγάλα αστικά κέντρα, ακόμη και η νησιωτική, αυτών με την αριστερή και την κεντρώα παράδοση. Αντίθετα, Αθήνα, Πειραιάς και Θεσσαλονίκη αποδοκίμασαν έντονα το ενδεχόμενο επιστροφής του βασιλιά, με τους ψηφοφόρους του Υπολοίπου Αττικής να συμπεριφέρονται όπως και η επαρχία-πρωτοστατούντων των εκλογέων στα Μεσόγεια-, χωρίς να προκαλεί εντύπωση αφού η εν λόγω περιοχή δεν είχε καμία σχέση με την αστικοποίηση του σήμερα.

Προς επίρρωση όσων προαναφέρθηκαν, κοντά στο τελικό αποτέλεσμα που έφερε κάτι περισσότερο από τα δύο τρίτα του πληθυσμού να επιθυμούν την κατάργηση της συνταγματικής μοναρχίας βρέθηκαν νομοί όπως η Αχαϊα (68,54%), η Καρδίτσα (68,79%), τα Τρίκαλα (67,40%), τα Ιωάννινα (68,70%), η Β΄ Θεσσαλονίκης (68,12%), η Λάρισα (67,82%) και η Δράμα (67,41%).

Μόνο η Λακωνία ψήφισε καθαρά υπέρ της βασιλείας και οριακά η Ροδόπη, ενώ επίσης για λίγες ψήφους προτίμησαν την προεδρευομένη οι εκλογείς της Μεσσηνίας. Γενικότερα, στην Πελοπόννησο και στη Θράκη οι υποστηρικτές της βασιλευομένης δημοκρατίας τής έδωσαν τα καλύτερα ποσοστά. Σε δύο νομούς της Κρήτης από την άλλη πλευρά οι υπέρμαχοι του βασιλιά καταμετρήθηκαν σε μονοψήφιο ποσοστό (Ρέθυμνο, Χανιά).

Ακολουθούν οι δέκα καλύτερες και δέκα χειρότερες περιφέρειες πανελλαδικά σχετικά με την επιστροφή του μονάρχη:

ΚΑΛΥΤΕΡΑ

ΥΠΕΡ ΚΑΤΑ
ΝΟΜΟΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ: 59,52% 40,48%
ΝΟΜΟΣ ΡΟΔΟΠΗΣ 50,54% 49,46%
ΝΟΜΟΣ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ 49,24% 50,76%
ΝΟΜΟΣ ΗΛΕΙΑΣ 46,88% 53,12%
ΝΟΜΟΣ ΑΡΓΟΛΙΔΑΣ 46,57% 53,33%
ΝΟΜΟΣ ΞΑΝΘΗΣ 46,25% 53,75%
ΝΟΜΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ 44,26% 55,74%
ΝΟΜΟΣ ΑΡΤΑΣ 43,79% 56,21%
ΝΟΜΟΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ 43,01% 56,99%
ΝΟΜΟΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ 41,83% 58,17%

ΧΕΙΡΟΤΕΡΑ

ΝΟΜΟΣ ΡΕΘΥΜΝΟΥ 5,90%  94,10%
ΝΟΜΟΣ ΧΑΝΙΩΝ 7,30%  92,70%
ΝΟΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ 10,57% 89,43%
ΝΟΜΟΣ ΛΑΣΙΘΙΟΥ 11,58% 88,42%
Β΄ ΠΕΙΡΑΙΩΣ 18,30% 81,70%
Α΄ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 20,01% 79,99%
Β΄ ΑΘΗΝΩΝ 20,41% 79,59%
ΝΟΜΟΣ ΛΕΣΒΟΥ 22,26% 77,74%
Α΄ ΑΘΗΝΩΝ 24,40% 75,60%
ΝΟΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ 26,36% 73,64%

ΑΡΗΣ ΝΟΜΠΕΛΗΣ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ