Η ιστορία της αστρονομίας είναι διάσπαρτη από λείψανα συντριμμένων κοσμολογικών προτύπων. Ο Κοπέρνικος, με τη ριζοσπαστική δοξασία του για μια Γη που περιστρέφεται γύρω από τον Ηλιο, μας εξόρισε από το κέντρο του Σύμπαντος. Ο Γαλιλαίος, ο πρώτος που κοίταξε τον ουρανό μέσα από τηλεσκόπιο, εισήγαγε την ανθρωπότητα σε ένα σύμπαν αφάνταστης περιπλοκότητας. Τώρα, οι αστρονόμοι του 21ου αιώνα είναι έτοιμοι να ανατρέψουν ένα άλλο δόγμα, δηλαδή το πορτρέτο ενός ομοιογενούς κόσμου, το οποίο οι γαλαξίες κατανέμονται ομοιόμορφα.

Οι χωρομέτρες του εξωγαλαξιακού διαστήματος έχουν πια μάθει ότι το Σύμπαν δεν επεκτείνεται κανονικά και ομοιόμορφα, όπως πίστευαν οι παλιότεροι αστρονόμοι. Η κοσμική θάλασσα φαίνεται να φουσκώνει, εξαιτίας κάποιων μεγάλων κοσμικών «ποταμών» και φυσικά κανείς δεν ξέρει το γιατί.

Μια ομάδα Αμερικανών και Βρετανών αστρονόμων ανακάλυψε ότι ο γαλαξίας μας – καθώς και όλοι οι γαλαξίες, σμήνη γαλαξιών και σούπερ σμήνη που βρίσκονται στη «γειτονιά» του γαλαξία μας – κινείται συνέχεια προς ένα σημείο του ουρανού, όπου βρίσκεται ο αστερισμός Νότιος Σταυρός. Οι κοσμολόγοι και οι αστρονόμοι προσπαθούν απεγνωσμένα να δώσουν μια εξήγηση γι’ αυτό το κοσμικό ποτάμι.

Το 1929 ο διαπρεπής αστρονόμος Εντουιν Χαμπλ απέδειξε ότι οι γαλαξίες κινούνται προς τα όρια του σύμπαντος, σαν επεκτάσεις του χωροχρόνου. Ο σπινθήρας που προκάλεσε αυτή την τρομακτική ώθηση πιστεύεται πως ήταν το Μπιγκ Μπανγκ, δηλαδή η κατακλυσμική εκείνη έκρηξη που, σύμφωνα με τη θεωρία, έδωσε γένεση στο Σύμπαν μας πριν από 15 περίπου δισεκατομμύρια χρόνια.

Καθώς οι γαλαξίες κινούνται προς τα «έξω», παρουσιάζουν και άλλες επιτόπιες ή ιδιαίτερες κινήσεις ελκόμενοι ή απωθούμενοι από γειτονικές συγκεντρώσεις ύλης. Για παράδειγμα, ο γαλαξίας μας αιωρείται στα σύνορα μιας τεράστιας ομάδας γαλαξιών, γνωστής σαν Τοπικό Υπερσμήνος και σιγά-σιγά τραβιέται προς το κέντρο αυτού του Υπερσμήνους. Πιο πρόσφατες ανακαλύψεις έχουν οδηγήσει τους αστρονόμους στο συμπέρασμα ότι το Τοπικό Υπερσμήνος σύρεται με τη σειρά του προς μια απόμακρη Ομάδα Γαλαξιών, γνωστή σαν Υπερσμήνος Υδρας – Κενταύρου. Σύμφωνα με τη θεωρία της κατανομής της ύλης στο Σύμπαν, αυτοί και άλλοι γαλαξίες, υποτίθεται πως κινούνται με μια προκαθορισμένη ταχύτητα.

Τώρα όμως οι ενδείξεις ανατρέπουν αυτή την υπόθεση. Εργαζόμενη σε ένα άσχετο θέμα, μια ομάδα αστρονόμων και χρησιμοποιώντας έξι τηλεσκόπια σε τέσσερις ηπείρους του πλανήτη μας, ανακάλυψαν πρώτα απ’ όλα ότι το Υπερσμήνος Υδρας – Κενταύρου δεν έρχεται πιο κοντά. Δεύτερον κινείται με μια ταχύτητα πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι απέδιδαν οι επιστήμονες στην επέκταση του Σύμπαντος. Ολοι οι γαλαξίες του Τοπικού Υπερσμήνους και του Υπερσμήνους Υδρας – Κενταύρου κινούνται από κοινού στο αχανές διάστημα με ταχύτητα πάνω από ένα εκατομμύριο μίλια την ώρα, δηλαδή πολύ περισσότερο από την κοσμική επέκταση. Ομως, καθώς όλα κινούνται, είναι δύσκολο να ανιχνεύσει κανείς τις πρόσθετες ταχύτητες των γαλαξιών.

«Φαίνεται σαν να κυλούν όλοι οι γαλαξίες μαζί σ’ ένα ποταμό», λέει ο Αλαν Ντρέσλερ του αστεροσκοπείου του όρους Ουίλσον και μέλος της προαναφερόμενης ομάδας. «Αυτή η ανακάλυψη δείχνει ότι η παλιά πίστη μας για ένα ήρεμο και ομοιόμορφο σύμπαν, ήταν μια πλάνη».

Πλάι στις τόσες αστρονομικές ανακαλύψεις, αυτή η τελευταία ανακάλυψη της κατακλυσμιαίας ροής ύλης στο σύμπαν, φαίνεται εξαιρετικά απίθανη. Αρχικά η ομάδα άρχισε να μελετά τις γενικές ιδιότητες των ελλειψοειδών γαλαξιών, εκείνων των κοκκινωπών αστρικών συστημάτων. «Οταν αρχίσαμε να αναλύουμε τα στοιχεία μας, αντιληφθήκαμε αμέσως την ανώμαλη κίνηση», λέει ο Ντρέσλερ, «αλλά χρειάστηκε να περάσει ένας χρόνος για να πεισθούμε».

Τι προκαλεί, άραγε, αυτή τη γαλαξιακή ροή; «Μια απλή αλλά θεωρητική ερμηνεία», που προσφέρει ένα άλλο μέλος της ομάδας, ο Ντέιβιντ Μπαρστάιν του Πανεπιστημίου της Αριζόνας, «είναι ότι κάπου μακριά στο Σύμπαν υπάρχει μια τεράστια συγκέντρωση μάζας, πολύ μεγαλύτερη της Υδρας – Κενταύρου. Αυτή η μάζα θα μπορούσε να έλξει το Υπερσμήνος Υδρας – Κενταύρου, τον γαλαξία μας και όλο το γειτονικό μας σύμπαν προς αυτή. Αυτή η μάζα μπορεί να είναι μια κολοσσιαία συσσώρευση γαλαξιών, μάζας κάπου 10.000 τρισεκατομμυρίων ήλιων».

Αλλά υποθέτουν ότι αυτή η ασυνήθιστη ορμητική κίνηση έχει απομείνει από την αρχέγονη αφετηρία του σύμπαντος, όταν ο κόσμος γεννούσε γαλαξίες και απελευθέρωνε αφάνταστες ποσότητες ενέργειας, καθώς νεογέννητα άστρα ακτινοβολούσαν και πέθαιναν εκρηκτικά.

Στις αρχές του 1986 οι αστρονόμοι στο Σμιθσόνιαν Κέντρο Αστροφυσικής, ανακάλυψαν ότι οι γαλαξίες είναι παραταγμένοι σαν να αποτελούν την επιφάνεια γιγαντιαίων κοσμικών φυσαλίδων, σχηματισμένων ίσως από τα ταραγμένα κύματα αρχέγονων άστρων, που εξερράγησαν και ώθησαν τη γαλαξιακή ύλη σε σφαιρικά κελύφη. Οι ίδιες εκρήξεις μπορεί να ανάγκασαν τους γαλαξίες να κυλούν ορμητικά σε κοσμικά ποτάμια.

«Οσο περισσότερους ποταμούς γαλαξιών και γαλαξιακών φυσαλίδων ανακαλύπτουμε, τόσο καλύτερα», λέει ο Ντρέσλερ, «γιατί αυτό σημαίνει ότι μπορεί να ανακαλύψουμε τελικά πώς λειτουργεί το σύμπαν».

(Πηγή: Εγκυκλ. ΤΟ ΑΝΕΞΗΓΗΤΟ, Εκδ. Ωρίων)