Από τους «αστικούς» μύθους στη μεσαιωνική Ευρώπη, εκείνος του Ιωάννη του Πρεσβύτερου (Prester John) ήταν ο πιο διαδεδομένος. Οι αστικοί μύθοι δεν προκαλούν προβλήματα, όταν δεν γίνονται ευρέως πιστευτοί. Αλλά η αποστολή χιλιάδων πολεμιστών στην άλλα άκρη του γνωστού κόσμου, με την ελπίδα απόκτησης ενός νέου συμμάχου, μπορεί να αποδοθεί μόνο στον παραλογισμό της πίστης.

Οπως συμβαίνει συνήθως, ο μύθος έκρυβε μια μεγάλη δόση αλήθειας. Ακόμη και σήμερα είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς τι ακριβώς συνέβη. Ολα ξεκίνησαν το 1165, όταν έφτασε ένα γράμμα στον βυζαντινό αυτοκράτορα, με κοινοποίηση στον Πάπα και τον αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, από έναν μεγάλο βασιλιά της Ανατολής, τον Ιωάννη τον Πρεσβύτερο. Ηταν ο χριστιανός βασιλιάς μιας αχανούς και υποδειγματικής χριστιανικής αυτοκρατορίας, που ήθελε να νικήσει τους Μουσουλμάνους και να προσφέρει βοήθεια στις Σταυροφορίες της εποχής. Τότε μάλιστα, μόλις είχε τελειώσει η δεύτερη Σταυροφορία με αρνητικές συνέπειες στους Χριστιανούς. Ολοι χρειάζονταν μια ενθαρρυντική είδηση, και η επιστολή έφτασε την κατάλληλη στιγμή.

Το όνομα του βασιλιά ήταν ήδη γνωστό στις ευρωπαϊκές αυλές, αλλά πριν την άφιξη της επιστολής, ήταν αμφισβητούμενη η ύπαρξή του. Ο σταυροφόρος Οθων του Φράιζινγκ είχε μιλήσει για τον μεγάλο βασιλιά το 1144: «Ηταν απόγονος ενός από τους τρεις Μάγους, κυβερνούσε ένα πλούσιο και ισχυρό βασίλειο, το οποίο είχε κατατροπώσει τον μηδικό, τον περσικό και τον ασσυριακό στρατό». Η επιστολή επιβεβαίωνε την αναφορά του Οθωνα, την διάνθιζε με αμύθητο πλούτο, και τοποθετούσε τον Ιωάννη τον Πρεσβύτερο στο «Βασίλειο των Τριών Ινδιών», που εκτεινόταν από τον Πύργο της Βαβέλ ως τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου.

Ο μύθος σύντομα άρχισε να διαδίδεται. Το 1177, ο πάπας Αλέξανδρος Γ’, έστειλε τον προσωπικό του γιατρό Φίλιππο στον Ιωάννη τον Πρεσβύτερο, απαντώντας στην επιστολή και ζητώντας βοήθεια. Ο Φίλιππος έφτασε μέχρι την Παλαιστίνη, αλλά δεν ξανακούστηκαν ποτέ νέα του. Υπήρχαν όμως ταξιδιώτες, που επιβεβαίωναν την ύπαρξη του βασιλείου του Ιωάννη του Πρεσβύτερου.

Ο Τζοβάνι Καπίνι έλεγε ότι ο Πρεσβύτερος είχε στρατιώτες χάλκινους, που εκρήγνυνταν όταν έφταναν στον εχθρό. Αντίγραφα της επιστολής, με προσθήκη περισσότερων στοιχείων κυκλοφορούσαν για πάνω από 100 χρόνια: Για γιγάντιες γυναίκες ιππείς που κατατρόπωναν τους εχθρούς, για ταύρους με επτά κέρατα που περιδιάβαιναν τη χώρα και άλλες φανταστικές υπάρξεις.

Η ιστορία είχε και ψήγματα αλήθειας, όπως το ότι ο Απόστολος Θωμάς διέδωσε τον λόγο του Ιησού στη νότια Ινδία. Στην Κεράλα, υπάρχει μέχρι σήμερα μια ισχυρή χριστιανική κοινότητα με το όνομά του και με έναν χρυσό σταυρό προς τιμήν του. Η εκκλησία εξαπλώθηκες από εκεί και σε ένα τμήμα της Ασίας, αν και το 1100 πολλοί ασπάστηκαν τον μουσουλμανισμό. Πολλά από τα στοιχεία που έχουν προστεθεί στις επιστολές για εντυπωσιασμό, αναφέρονται στον Μέγα Αλέξανδρο, σε Αμαζόνες, σε μαγικές σαλαμάνδρες και άλλα φανταστικά πλάσματα.

Στα τέλη του 12ου αιώνα, όταν γράφτηκαν οι πρώτες επιστολές, ο στρατός του Τζένγκις Χαν όντως κατατρόπωνε μουσουλμανικά στρατεύματα στην Κεντρική Ασία. Η υπόθεση ότι επρόκειτο για χριστιανούς, ήταν προφανώς ευσεβής πόθος.

Γύρω στο 1400, αρκετοί εξερευνητές, όπως ο Μάρκο Πόλο, προχώρησαν στα βάθη της Ασίας και επέστρεψαν, χωρίς να βρουν τον Ιωάννη τον Πρεσβύτερο. Απέδειξαν ότι δεν υπήρχε κανένα μεγάλο χριστιανικό βασίλειο εκεί.

Το 1488, ένας πρίγκιπας του Μπενίν επισκέφθηκε την πορτογαλική αυλή και μίλησε για τον μεγάλο και ισχυρό βασιλιά των Μόσι, το οποίο ερμηνεύτηκε ως Βασίλειο του Μωυσή. Ετσι, άρχισαν να κυκλοφορούν και πάλι φήμες, αρκετές για να τραβήξουν την προσοχή των πορτογάλων εξερευνητών, που έκαναν τον περίπλου της Αφρικής και για να προστεθεί στους χάρτες εκείνης της εποχής η χώρα του Ιωάννη του Πρεσβύτερου, περίπου στην περιοχή της Αιθιοπίας. Ο μύθος, παρά το γεγονός ότι ο Ιωάννης θα ήταν πλέον 500 ετών, υπήρχε μέχρι την ανακάλυψη της Αμερικής, όταν η αναζήτηση του Ελ Ντοράντο εξαφάνισε τον μύθο του Ιωάννη.

Η πίστη στο μύθο του Ιωάννη δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μόνο ανοησία, αν δεν είχε σοβαρές συνέπειες. Φαίνεται ότι την επιστολή είχε γράψει ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος Βαρβαρόσα, σε μια προσπάθεια να αποσταθεροποιήσει την παπική εξουσία. Αν υπήρχε ένα τέλειο χριστιανικό βασίλειο κάπου αλλού, αυτό σίγουρα δεν βρισκόταν στη Ρώμη. Είναι βέβαιο ότι ο Βαρβαρόσα είχε συναντήσει τον Οθωνα.

Σύμφωνα με το ιστορικό μυθιστόρημα «Μπαουντολίνο» του Ουμπέρτο Εκο, ο μύθος δημιουργήθηκε από έναν τυχοδιώκτη, τον Μπαουντολίνο, τον οποίο ο Μπαρμπαρόσα είχε στείλει να μαθητεύσει κοντά στον Οθωνα. Το βιβλίο του Εκο συνδυάζει τη φαντασία με την πραγματικότητα και την αναζήτηση του Ιωάννη του Πρεσβύτερου με την αναζήτηση του Αγιου Δισκοπότηρου. Ο κόσμος όμως είχε πραγματικά πιστέψει σε όλα αυτά και έτσι χιλιάδες στρατιώτες σκοτώθηκαν άδικα σε απανωτές σταυροφορίες, γιατί κάποιοι ήταν βέβαιοι ότι θα συναντούσαν τα Αγια Εδάφη του Ιωάννη του Πρεσβύτερου και τον μαγικό στρατό του, ώστε να καταλάβουν την Ιερουσαλήμ μια για πάντα.

(Πηγή: ΟΙ ΧΕΙΡΟΤΕΡΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, Stephen Weir, Εκδ. Κλειδάριθμος)