Το 1904 ο Ελληνισμός της Μακεδονίας οργανώνεται μαζικά στον απελευθερωτικό αγώνα. Πρωτοπόρος της προσπάθειας αναδεικνύεται ο Παύλος Μελάς, που το πληρώνει με τη ζωή του.

Ο Παύλος Μελάς γεννήθηκε στη Μασσαλία το 1870 και ήταν γιος του μεγαλέμπορου Μιχαήλ Μελά (Δήμαρχος Αθήνας το 1891-94) και ανεψιός του λόγιου και πολιτικού Λέοντα Μελά. Μεταξύ 1886 – 1891 σπούδασε στη Σχολή Ευελπίδων και το 1892 παντρεύτηκε την Ναταλία Δραγούμη, κόρη του πολιτικού Στέφανου Δραγούμη και αδελφή του επιφανούς πνευματικού ανθρώπου και θερμού πατριώτη, Ιωνα Δραγούμη.

Το οικογενειακό περιβάλλον και τα φρονήματα που απέκτησε, τον οδήγησαν να ενταχθεί στην «Εθνική Εταιρεία» και μεταξύ 1896 – 1898 εργάστηκε στην οργάνωση ανταρτικών ομάδων στη Μακεδονία. Την ίδια εποχή πήρε μέρος, ως ανθυπολοχαγός του Πυροβολικού, στον «άτυχο» ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Το 1902 – 1903 ανέλαβε πρωτοβουλίες για να ενισχύσει τον αγώνα της νεοσύστατης «Μακεδονικής Αμυνας», που είχε συγκροτηθεί με πρωτοβουλία του Ιωνα Δραγούμη στο Μοναστήρι. Επίσης δραστηριοποιήθηκε στα πλαίσια του «Μακεδονικού Κομιτάτου» που ιδρύθηκε την ίδια εποχή στην Αθήνα.

Τον Μάρτιο του 1904 ο Μελάς πραγματοποίησε την πρώτη μυστική αποστολή του στην κατεχόμενη Μακεδονία, με το ψευδώνυμο Μίκης Ζέζας, για να οργανώσει τα εκεί ανταρτικά σώματα. Η άφιξή του όμως, έγινε αμέσως γνωστή στις τουρκικές αρχές κι έτσι αναγκάστηκε να επιστρέψει γρήγορα στην Αθήνα.

Ακολούθησε δεύτερη αποστολή, τον Ιούλιο, κατά τη διάρκεια της οποίας διαπιστώθηκε η ανάγκη άμεσης ενίσχυσης των Μακεδονομάχων, σε άνδρες και πολεμοφόδια, από την ελεύθερη Ελλάδα.

Τον Αύγουστο του 1904, το «Μακεδονικό Κομιτάτο» της Αθήνας, διόρισε τον Μελά αρχηγό των ανταρτικών σωμάτων των Μοναστηρίου – Καστοριάς κι αυτός πραγματοποίησε την τρίτη και μοιραία αποστολή του στη Μακεδονία. Εκεί ανέπτυξε πλούσια οργανωτική και ένοπλη δράση και – κατά γενική ομολογία – συνέβαλε καθοριστικά στην αναπτέρωση του ηθικού των Ελλήνων και στην άνδρωση του απελευθερωτικού κινήματος, ιδίως εναντίον των Βουλγάρων κομιτατζήδων.

Στις 13 Οκτωβρίου ο Μελάς και οι άνδρες του εγκλωβίστηκαν από τουρκικό απόσπασμα σ’ ένα σπίτι της Σιάτιστας. Ακολούθησε μάχη, κατά την οποία αποκρούστηκε η τουρκική επίθεση και δόθηκε η εντύπωση ότι το εχθρικό απόσπασμα είχε φύγει. Τότε ο Μελάς έκανε το λάθος να βγει από το καταφύγιό του στην αυλή. Εκεί δέχθηκε πυροβολισμό στο στήθος και μετά από λίγη ώρα εξέπνευσε.

Ο ηρωικός θάνατος του Παύλου Μελά συγκίνησε όλους τους Ελληνες κι έφερε στο κέντρο του ενδιαφέροντός τους το Μακεδονικό Ζήτημα. Στην περίοδο που ακολούθησε και μέχρι το 1908, εκδηλώθηκε ο Μακεδονικός Αγώνας, με τον οποίον αποτράπηκε οριστικά ο εκβουλγαρισμός της Μακεδονίας. Η θυσία του Παύλου Μελά υπήρξε καθοριστική σ’ αυτόν.

(Πηγή: ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ, Νέα Ιστορική εγκυκλοπαίδεια, Εκδ. Μανιατέα)