Φίλες και Φίλοι.
Σήμερα θα ασχοληθώ με ένα από τα από τα ωραιότερα έντομα (λεπιδόπτερο) που είναι η Πεταλούδα. Η ποιητική διανόηση των Αρχαίων Ελλήνων γοητεύτηκε από τον συμβολισμό της Ψυχής με τη μορφή μιας πεταλούδας και κατέστη διαχρονικός. Αλλωστε η Αρχαία Ελληνική λέξη για την πεταλούδα, δεν είναι άλλη από τη λέξη «Ψυχή». Αυτή χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης κατά την περιγραφή του συγκεκριμένου εντόμου, παραδίδεται δε και από άλλους αρχαίους Συγγραφείς (Θεόφραστος, Πλούταρχος). Η πεταλούδα ήταν δημοφιλής στην αρχαία τέχνη και απεικονίζεται σε πλήθος παραστάσεων τοιχογραφιών, δακτυλιολίθων,  αναγλύφων κ.λπ. Σε πολλές μάλιστα από αυτές, εύλογα ερμηνεύεται ως συμβολική παράσταση της ανθρώπινης ψυχής. Ηδη σε τάφους της Μυκηναϊκής περιόδου (περί το 1600-1100 π. Χ.) βρέθηκαν αντικείμενα διακοσμημένα με πεταλούδες, π.χ. χρυσά κυκλικά ελάσματα με εγχάρακτη παράσταση που χρησιμοποιήθηκαν ως κοσμήματα του νεκρικού ενδύματος σε τάφο των Μυκηνών (τάφος ΙΙΙ, ταφικός περίβολος Α).Το πλέον εύγλωττο εύρημα όμως είναι ένας “Ζυγός Ψυχοστασίας ” από τον ίδιο τάφο. Πρόκειται για ομοίωμα μηχανικής ζυγαριάς με κρεμώμενους δίσκους, από χρυσό έλασμα. Πάνω στους δίσκους έχουν φιλοτεχνηθεί δύο πεταλούδες (μία στον καθένα). Ζυγός και πεταλούδες μαζί ανακαλούν την παράδοση της ψυχοστασίας, για την οποία υπήρχαν διάφορες αντιλήψεις στην αρχαιότητα. Κατά την αιγυπτιακή παράδοση, φερ’ ειπείν, οι ψυχές ζυγίζονται για να αποφασιστεί αν θα περάσουν με τον θάνατό τους. Στην ελληνική παράδοση η ψυχοστασία είναι η κρίση τού αν ο άνθρωπος θα ζήσει ή θα πεθάνει. Ο Ομηρος περιγράφει την ψυχοστασία του Αχιλλέα και του Εκτορα στην οποία βάρυνε η ψυχή του Εκτορα, ο οποίος και πέθανε στη μεταξύ τους μονομαχία.

Πιο περιγραφική είναι η υστερότερη παράσταση δακτυλιόλιθου στο Μουσείο του Μονάχου με ανθρωπόμορφη πεταλούδα, δηλαδή πεταλούδα της οποίας ο κορμός και το κεφάλι έχει ανθρώπινη μορφή. Χρονολογείται στον 1ο αι. π. Χ. Από τις παραστάσεις επιτύμβιων μνημείων που περιλαμβάνουν πεταλούδα, αξιοσημείωτο είναι ένα μνημείο στο Μουσείο Κωνσταντινούπολης, προερχόμενο από τη Μ. Ασία (Mouhalitch), στο οποίο κάτω από την κύρια παράσταση απεικονίζεται ο ψυχοπομπός Ερμής να οδηγεί πεταλούδα στον κάτω κόσμο. Η απεικόνιση πεταλούδων στα επιτύμβια μνημεία έχει διατηρηθεί μέχρι τις μέρες μας. Στο Α´ νεκροταφείο π.χ. υπάρχουν πολλά μνημεία με μορφή πεταλούδας.

Στον αντίποδα των παραστάσεων νεκρικού χαρακτήρα και του συσχετισμού της ψυχής με το οδυνηρό γεγονός του θανάτου βρίσκονται οι παραστάσεις της πεταλούδας-ψυχής με τον θεό Ερωτα. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο Ερωτες κρατούν στην αγκαλιά τους πεταλούδες (π.χ. ανάγλυφο στη Ρώμη και σφραγιδόλιθος στο Αννόβερο) ή, από τον 16ο μ. Χ. αι., τις καίνε σε πυρές και φλόγες δαυλών (πολλοί δακτυλιόλιθοι). Οτι ο Ερωτας «καίει» την ψυχή των ερωτευμένων αναφέρεται σε χωρία της Παλατινής Ανθολογίας, στην οποία περιλαμβάνονται και κείμενα πολύ προγενέστερα της συγκρότησής της κατά τα βυζαντινά χρόνια, ανάμεσα στα επίμαχα στίχοι του ποιητή Μελεάγρου που έζησε τον 1ο αι. π. Χ.

Αλλη μια ενδιαφέρουσα παράσταση πεταλούδας σε δακτυλιόλιθο στο Νομισματικό Μουσείο την απεικονίζει πάνω σε ρολό παπύρου, αρχαίου βιβλίου, και ανακαλεί ρήση που αποδίδεται στον Αριστοτέλη κατά την οποία η όραση παίρνει το φως από το περιβάλλον και η ψυχή από τα μαθήματα!

Αντίστοιχα, για τις τέχνες, υπάρχει παράσταση πεταλούδας πάνω από λύρα σε παλαιό σχέδιο αρχαίου δακτυλιόλιθου στην Εθνική Βιβλιοθήκη στο Παρίσι.

Επαρκώς επομένως τεκμηριώνεται η διαχρονική λειτουργία της πεταλούδας ως συμβόλου της ψυχής, γεγονός που αισίως θα προσδώσει ιδιαίτερη δυναμική στη δράση του συλλόγου ώστε να έχει ουσιαστική απήχηση η προσπάθεια.

Ουρανία Βιζυηνού, Αρχαιολόγος.

Για τη σύνταξη του υπομνήματος: Κώστας Μπιζάνος