Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους (1912-13) και την ήττα της Τουρκίας, οι Νεότουρκοι εφάρμοσαν σχέδια κατά του Μικρασιατικού και Ποντιακού Ελληνισμού. Απελάσεις, εκτοπίσεις κ.λπ. Το 1919, κατά τη Διάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων, η επαρχία του Αϊδινίου, δηλαδή η Σμύρνη, επιδικάστηκε στην Ελλάδα. Τον Μάιο του 1919 η 1η ελληνική Μεραρχία, υπό τη διοίκηση του Νικ. Ζαφειρίου, αποβιβάζεται στη Σμύρνη. Ηταν η αρχή της Μικρασιατικής εκστρατείας που διήρκεσε ως τις 5 Σεπτεμβρίου του 1922 και κατέληξε στη μεγαλύτερη καταστροφή της Ελλάδας με την εξόντωση του Ελληνισμού και τον ξεριζωμό του από τις πατρογονικές εστίες. Για το φρικτό μαρτύριο του Ελληνισμού έχουμε τις μαρτυρίες αυτοπτών. Μεταξύ αυτών ήταν ο φιλέλληνας αμερικανός πρόξενος στη Σμύρνη Horton, αλλά κυρίως ο ιστορικός Χρ. Σολωμονίδης, που έζησε τα τραγικά γεγονότα της εποχής εκείνης. Δηλαδή τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ο κόσμος προσπαθούσε να διεκπεραιωθεί από την Ερυθραία, τα Μουδανιά, την Κίο κ.λπ. προς τα ελληνικά εδάφη: Θράκη, Λέσβο, Χίο κ.λπ. Δυστυχώς όλη αυτή η τραγωδία περιγράφηκε σε ελληνικό σχολικό βιβλίο ως “συνωστισμός στην προκυμαία”(!), με τις ευλογίες ή την αβλεψία του Υπουργείου Παιδείας. Του Υπουργείου που, πριν λίγα χρόνια, ενέκρινε την απόσυρση από το βιβλίο των Νέων Ελληνικών του Γυμνασίου, του “επαναστατικού” ποιήματος του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη “Φωτεινός”.

Λίγες ημέρες πριν την καταστροφή πρόσφυγες από τις γύρω από τη Σμύρνη περιοχές (Κορδελιό, Κουκλουτζά, Μπουρνόβα, Βουρλά κ.λπ.) συνέρρεαν στον μητροπολιτικό ναό της Αγίας Φωτεινής, ζητώντας προστασία από τον Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομο. Στις 27 Αυγούστου 1922 ο Χρυσόστομος εκλήθη ενώπιον του αρχηγού του τουρκικού στρατού της Σμύρνης, του τρομερού Νουρεντίν. Ο τελευταίος κατηγόρησε τον Μητροπολίτη για προδοσία απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τον παρέδωσε στο πλήθος ώστε να “δικαστεί” από τον τουρκικό λαό. Κατά τους ιστορικούς, Έλληνες και ξένους, επακολούθησε φρικτή κακοποίηση του Χρυσοστόμου, τέτοια ώστε ένας Τουρκοκρητικός, που είχε άλλοτε ευεργετηθεί από τον Μητροπολίτη, τον πυροβόλησε για να βάλει τέλος στο μαρτύριό του. Ο αμερικανός πρόξενος Horton αναφέρει ότι ο Χρυσόστομος αρνήθηκε να φύγει με τις άλλες ελληνικές αρχές της Σμύρνης, επίσης αρνήθηκε τη βοήθεια ξένων διπλωματών, προκειμένου να μείνει με το ποίμνιό του. Κατά τον ιστορικό Χρ. Σολωμονίδη, από τους 459 ιερείς της επαρχίας Σμύρνης, οι 347 βρήκαν οικτρό θάνατο. Εκτός του Χρυσοστόμου μαρτύρησαν ο Μοσχονησίων Αμβρόσιος, ο οποίος “πεταλώθηκε”(!), ο Κυδωνιών Γρηγόριος που ετάφη ζωντανός, ο Ικονίου Ζήλων που σφαγιάστηκε και άλλοι ιερείς, Έλληνες και Αρμένιοι που θανατώθηκαν, αφού προηγουμένως βασανίστηκαν.

Ο συνολικός αριθμός των θυμάτων του γενικού πληθυσμού παραμένει αδιευκρίνιστος, γιατί οι ξένοι ανταποκριτές έδωσαν διαφορετικούς αριθμούς για κάθε πόλη. Πάντως, σύμφωνα με απογραφή που έκανε το Πατριαρχείο πολύ πριν από την καταστροφή, ο χριστιανικός πληθυσμός ανερχόταν στα δυόμισι περίπου εκατομμύρια. Απ’ αυτούς καταγράφηκαν μόνο ενάμισι εκατομμύριο πρόσφυγες.

Πώς από τις νικηφόρες πορείες του ένδοξου ελληνικού στρατού μέχρι τον Σαγγάριο και το Καλέ Γκρότο, κοντά στην Άγκυρα και τη νίκη στο ΕσκίΣεχίρ, φτάσαμε στην τραγωδία του Αλή Βεράν και στην υποχώρηση του διαλυμένου στρατού προς τη Σμύρνη, το Αϊβαλί και τη Ραιδεστό; Τα αίτια της καταστροφής είναι πολλά. Ατυχείς πολιτικές και στρατιωτικές επιλογές του τότε πολιτικού κόσμου και της στρατιωτικής ηγεσίας (με την εξαίρεση του Ι. Μεταξά που, με λογικά επιχειρήματα, δεν ενέκρινε την ανάπτυξη του μετώπου στα ενδότερα της Μικράς Ασίας). Στην καταστροφή συνέβαλε και η εγκατάλειψη της Ελλάδας από τους συμμάχους, που ενώ είχαν ευνοήσει την κατάληψη της Σμύρνης, στη συνέχεια αποστασιοποιήθηκαν από το εγχείρημα της προώθησης του ελληνικού στρατού ως την Άγκυρα.

Ισως τεθεί από κάποιους το ερώτημα αν πρέπει αυτά τα γεγονότα να τα θυμόμαστε και να τα διδάσκουμε. Η γνώμη του συντάκτη του παρόντος είναι : Ναι, να μην τα ξεχνάμε. Η ιστορία δεν ξαναγράφεται. Πρέπει να διδάσκει τα γεγονότα και όχι το μίσος και την εκδίκηση. Να τα περιγράφει όπως έλαβαν χώρα, να αναφέρεται στους πρωταγωνιστές τους και να αντλεί διδάγματα. Οι μνήμες της Μικρασιατικής Καταστροφής έχουν μια θέση στην Ιστορία, γιατί αφορούν σ’ ένα μεγάλο και αξιόλογο μέρος του Ελληνισμού.
Για τους φιλίστορες συνιστούμε την ανάγνωση της “Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους “, τόμος ΙΕ΄ (Εκδοτική Αθηνών Α.Ε.), των κειμένων του Χρ. Σολωμονίδη, που έζησε όλη την τραγωδία, καθώς και των δύο τόμων του βιβλίου του Σαράντη Καργάκου “Η Μικρασιατική Εκστρατεία”, του φιλολόγου με γνώσεις, ήθος και κυρίως αντικειμενικότητα. Απαραίτητα προσόντα του δασκάλου και του ιστορικού.

 

Φώτης Νόμπελης