Η Ιστορία του Μιχαήλ Ατταλειάτη καλύπτει τα γεγονότα των ετών 1034 – 1079/80, δηλαδή από την άνοδο στον θρόνο του Μιχαήλ Δ’ του Παφλαγόνος, έως το δεύτερο έτος της βασιλείας του Νικηφόρου Γ’ Βοτανειάτη. Μέσα από την αφήγηση των γεγονότων και την περιγραφή των προσώπων μπορούμε να διακρίνουμε τις αρετές που έπρεπε να συγκεντρώνει ένας αυτοκράτορας κατά τον 11ο αιώνα. Αρετές που έπρεπε να συγκεντρώνει ένας βασιλιάς όχι μόνο κατά τον 11ο αιώνα, αλλά καθ’ όλη τη βυζαντινή περίοδο, από την πρώιμη έως και την ύστερη.

Πιο αναλυτικά, ο αυτοκράτορας έπρεπε να κατάγεται από ευγενική γενιά και να είναι  ρωμαλέος[1]. Όφειλε να είναι ευσεβής και να αποδεικνύει την ευσέβειά του[2], με την παρουσία του στην Εκκλησία και τον σεβασμό του προς το πρόσωπο του Πατριάρχη[3], ενώ καθήκον του ήταν η προάσπιση του ορθού δόγματος και η καταπολέμηση των αιρέσεων[4]. Όφειλε να σέβεται τους ευεργέτες του και να τιμά τους βοηθούς  και τους υποστηρικτές του με τιμές και αξιώματα[5]˙ να είναι φιλεύσπλαχνος και φιλάνθρωπος με τον λαό του[6] και να έχει ως στόχο την ευημερία των πολιτών και την τήρηση των νόμων[7]˙ να τιμωρεί όσους εναντιώνονται στην εξουσία του[8], επιβάλλοντας πάντα την επιεικέστερη τιμωρία, προκειμένου να συμμορφώνεται ο παραβάτης και να μην στρέφεται εναντίον της επίγειας αρχής[9]. Έπρεπε να διαθέτει στρατηγικές ικανότητες, να προβαίνει σε στρατιωτικά ανδραγαθήματα και να είναι σε εγρήγορση, προκειμένου να αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση για τον στρατό[10].

Είχε την υποχρέωση να ενδιαφέρεται για τα κοινά (συμμετέχοντας σε εορτές και αγώνες), τα βιβλία και τα γράμματα˙ να ακούει τις γνώμες των συμβούλων του και να τις εφαρμόζει, όποτε έκρινε ότι αυτές ήταν για το καλό της αυτοκρατορίας, και σε αντίθετη περίπτωση να τις απορρίπτει[11].

Από την άλλη πλευρά, ο αυτοκράτορας όφειλε να μην ειναι ασεβής, φιλάργυρος[12], μαλθακός, αφελής και αλαζόνας[13], ένα εύπιστο και πειθήνιο όργανο των υπολοίπων[14], ούτε να απομακρύνει τους συγγενείς του, καθώς οι τελευταίοι θα τον στήριζαν σε κάθε πρόβλημα που θα προέκυπτε[15]. Γενικά, δεν έπρεπε να περιφρονεί κανέναν πολίτη, προς αποφυγή εντάσεων και επαναστάσεων.

Ολοκληρώνοντας, ο συγκερασμός των παραπάνω αρετών ήταν υποχρεωτικός, καθώς ο βασιλιάς διευθετούσε τις κρατικές υποθέσεις κατά μίμηση της αρχέτυπης εξουσίας, ώστε ο ίδιος να χαίρει της προστασίας του Θεού και οι υπήκοοι του να χαίρουν γενικής ευημερίας[16]. Από τη στιγμή που η επιλογή του ηγεμόνος ήταν επιλογή του Θεού, ο πρώτος εκλαμβανόταν ως άγιο πρόσωπο[17] και  αποτελούσε πρότυπο για τους υπηκόους του[18]. Όσες περισσότερες αρετές συγκέντρωνε τόσο πιο αρεστός και δίκαιος φαινόταν στον λαό, ενώ τα προβλήματα που μπορεί να προέκυπταν θα ήταν λίγα έως μηδαμινά.

Βιβλιογραφία

1) Μιχαήλ Ατταλειάτης, Ιστορία, Bekker, I. (επιμ.), MichaelisAttaliataeHistoria (CSHB), Βόννη 1853. 

2)Καραγιαννόπουλος Ι. Ε., Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τ.2, Θεσσαλονίκη 1976.

3) Καραγιαννόπουλος Ι. Ε., Η πολιτική θεωρία των  Βυζαντινών, Θεσσαλονίκη 1992.

4) Καρπόζηλος Α., Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι, τ. 3, Αθήνα 2009.  

5) Παΐδας Κ., Η θεματική των Βυζαντινών “κατόπτρων ηγεμόνος” της πρώιμης και μέσης περιόδου (398-1085). Συμβολή στην πολιτική θεωρία των  Βυζαντινών, Αθήνα 2005.

6) Παΐδας Κ., Τα βυζαντινά ”Κάτοπτρα Ηγεμόνος” της ύστερης περιόδου (1254-1403). Εκφράσεις του βυζαντινού βασιλικού ιδεώδους, Αθήνα 2006.

7) Πολέμης Ι., Μιχαήλ Ατταλειάτης, Ιστορία, Αθήνα 1997. 

* Το παρόν κείμενο αποτελεί σύνοψη μεταπτυχιακής εργασίας που εκπονήθηκε στο ΕΚΠΑ, υπό την επίβλεψη του καθηγητή κ.  Κωνσταντίνου Παϊδα. 

[1] Μιχαήλ Ατταλειάτης, Ιστορία, 99, 7-16.

[2]ό.π,8, 19-20.

[3]ό.π., 60, 5-11.

[4] Καραγιαννόπουλος Ι.Ε., Η πολιτική θεωρία των Βυζαντινών, 60.

[5] Μιχαήλ Ατταλειάτης, Ιστορία, 11, 9-12.

[6]ό.π., 30, 21-22.

[7]ό.π., 139, 3-10. Βλ. και  Καραγιαννόπουλος Ι.Ε., Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τ. 2, 574.

[8] Μιχαήλ Ατταλειάτης, Ιστορία, 11,12-16.

[9]Παΐδας Κ., Η θεματική των Βυζαντινών “κατόπτρων  ηγεμόνος” της πρώιμης και μέσης περιόδου (398-1085),  107-109 και 128.

[10] Μιχαήλ Ατταλειάτης, Ιστορία,  234,17-235,10.

[11]Παΐδας Κ., Η θεματική των Βυζαντινών “κατόπτρων  ηγεμόνος” της πρώιμης και μέσης περιόδου (398-1085), 292-294 και βλ. του ιδίου, Τα βυζαντινά ”Κάτοπτρα Ηγεμόνος” της ύστερης περιόδου (1254-1403), 170-171.

[12]Μιχαήλ Ατταλειάτης, 81, 12-13.

[13]ό.π., 52,16-18.

[14]ό.π., 52,19-53,2.

[15]ό.π., 12, 3-6.

[16]Παΐδας Κ., Η θεματική των Βυζαντινών “κατόπτρων  ηγεμόνος” της πρώιμης και μέσης περιόδου (398-1085), 32-37.

[17]ό.π., 36.

[18]Παΐδας Κ., Τα βυζαντινά ”Κάτοπτρα Ηγεμόνος” της ύστερης περιόδου (1254-1403), 35-36.