Η αποκρουστική οντότητα των ιών

Τα βακτήρια, αυτοί οι περίεργοι φίλοι και εχθροί μας,  έχουν κι αυτά τα βάσανά τους. Μολύνονται από ένα είδος ιών, τους βακτηριοφάγους ή απλώς φάγους, που τους αφανίζουν. Τι είναι λοιπόν οι ιοί;

Οι ιοί είναι μια περίεργη και αποκρουστική οντότητα. Κατά τον Νομπελίστα Peter Medawar, ο ιός είναι «ένα κομμάτι νουκλεϊκό οξύ τυλιγμένο με μπελάδες». Οι ίδιοι οι ιοί δεν είναι ζωντανοί οργανισμοί. Οταν είναι απομονωμένοι είναι αβλαβείς, όταν όμως εισαχθούν στον κατάλληλο ξενιστή, σφύζουν από ζωή.

Σήμερα είναι γνωστοί περίπου 5.000 τύποι ιών, που ευθύνονται για εκατοντάδες ασθένειες, όπως η γρίπη και το κρυολόγημα, αλλά και πολύ πιο επικίνδυνες και θανατηφόρες, όπως η ευλογιά, η λύσσα, ο κίτρινος πυρετός, η Ebola, η πολιομυελίτιδα και το AIDS.

Οι ιοί αυξάνονται «κλέβοντας» τον έλεγχο του γενετικού υλικού ενός ζωντανού κυττάρου, που το χρησιμοποιούν για να πολλαπλασιαστούν οι ίδιοι. Αναπαράγονται αστραπιαία και τρέχουν να εισβάλουν σε όσο περισσότερα κύτταρα μπορούν. Είναι πολύ απλοί στην κατασκευή τους, γιατί δεν είναι ζωντανοί. Πολλοί απ’ αυτούς έχουν μόνο δέκα γονίδια ή και λιγότερα, ενώ και τα απλούστερα βακτήρια έχουν πολλές χιλιάδες. Είναι πολύ μικροσκοπικοί, αόρατοι στα κοινά μικροσκόπια. Μόνο το 1943, όταν εφευρέθηκε το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, μπόρεσαν οι ερευνητές να εξετάσουν αυτούς τους λιλιπούτειους φονιάδες, που ένας μόνο τύπος τους (αυτός της ευλογιάς) σκότωσε κατά τον 20ό αιώνα, σχεδόν 300 εκατομμύρια ανθρώπους.

Οι ιοί εμφανίζονται στον κόσμο ξαφνικά, προκαλούν επιδημίες και εξαφανίζονται το ίδιο απότομα, χωρίς κανείς να μπορεί να εξηγήσει το πώς και το γιατί. Το 1916, στην Ευρώπη και την Αμερική οι άνθρωπου άρχισαν να προσβάλλονται από μια παράξενη ασθένεια, τη ληθαργική εγκεφαλίτιδα. Τα θύματα έπεφταν σε ύπνο, πολλές φορές μέχρι να πεθάνουν. Οσοι κατόρθωσαν να ξυπνήσουν  βρίσκονταν σε συνεχή απάθεια. Αυτή η ασθένεια σκότωσε σχεδόν 10 εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε δέκα χρόνια, χωρίς να διευκρινισθεί τίποτε για την προέλευσή της, παρά τις επίμονες αναζητήσεις των ερευνητών.

Στο μεταξύ, η χειρότερη επιδημία της ιστορίας ξέσπασε στον πλανήτη. Ηταν η επιδημία της Μεγάλης Γρίπης των Χοίρων ή Μεγάλη Ισπανική Γρίπη. Η γρίπη αυτή σκότωσε 21 εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε τέσσερις μήνες, όσους δηλαδή σκότωσε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος μέσα σε τέσσερα χρόνια. Σχεδόν το 80% των απωλειών του αμερικανικού στρατού σ’ αυτόν τον πόλεμο δεν οφειλόταν σε εχθρικά πυρά, αλλά στη γρίπη.

Η γρίπη των χοίρων ξεκίνησε στη Βοστώνη την Ανοιξη του 1918, αλλά πολύ γρήγορα μεταλλάχθηκε σε θανατηφόρο επιδημία σε όλη τη χώρα. Τα σχολεία και τα κέντρα διασκέδασης έκλεισαν, οι άνθρωποι κυκλοφορούσαν με μάσκες, αλλά τα μέτρα δεν βοήθησαν ιδιαίτερα. Πάνω από 548.000 άτομα πέθαναν από τη γρίπη στην Αμερική, περί τις 220.000 στη Βρετανία και αντίστοιχα άτομα στη Γαλλία και στη Γερμανία. Οι θάνατοι σε όλον τον κόσμο υπολογίσθηκαν μεταξύ 50 και 100 εκατομμυρίων.

Στην επιδημία αυτή ήταν μυστήριο το πώς ξέσπασε ξαφνικά παντού, σε μέρη που τα χώριζαν ωκεανοί, απάτητα βουνά και ποτάμια. Αυτή η γρίπη δεν ήταν σαν τις συνηθισμένες, που πλήττουν κυρίως ηλικιωμένους και βρέφη. Η επιδημία του 1918 σκότωσε άτομα κυρίως σε ηλικία από 20 ως 30 ετών. Το γιατί στόχευσε αυτές τις ηλικίες δεν έχει εξηγηθεί ως σήμερα. Ας ελπίσουμε να μην εμφανιστεί ξανά, αν και τίποτε δεν το αποκλείει.

Ορισμένα είδη ιών επανεμφανίζονται. Ο ρωσικός ιός, ο γνωστός μας Η1Ν1, προκάλεσε μεγάλες επιδημίες το 1933, επίσης το 1950 και πάλι τη δεκαετία του 1970. Γιατί μένει αδρανής στο μεσοδιάστημα δεν έχει ακόμη διευκρινισθεί.

Οι τρομακτικοί ιοί Ebola, Lassa και Marburg έχουν την ιδιομορφία να εμφανίζονται και να εξαφανίζονται ξαφνικά, χωρίς  προφανή αιτία.

Ο κορωνοϊός, ή covid-19, που σκόρπισε αρρώστεια και θάνατο σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπων, εμφανίστηκε ξαφνικά και εξαπλώθηκε αστραπιαία σε όλη την υφήλιο. Οι ειδικοί ιατροί, σε όλα τα ερευνητικά εργαστήρια του κόσμου, δουλεύουν νυχθημερόν, προσπαθώντας να ανακαλύψουν τα κατάλληλα φάρμακα και εμβόλια, για να αναχαιτίσουν τη φονική τροχιά του ιού. Οι ελπίδες και οι ευχές όλων μας είναι να τα βρουν το συντομότερο δυνατόν, για να μπορέσει η υφήλιος να ξαναβρεί τον  προηγούμενο ρυθμό της ζωής της.

(Στοιχεία ελήφθησαν και από το βιβλίο: A Short History of Everything, 2003, by Bill Bryson).

 

Φιλιώ Νόμπελη

Πυρηνική Χημικός