Ο κόμης Οτο φον Βίσμαρκ έγινε πρωθυπουργός της Πρωσίας το 1862. Μέσα σε εννέα χρόνια είχε ανέβει στον βαθμό του καγκελάριου μιας ενωμένης Γερμανίας. Σύντομα του δόθηκαν τα εύσημα ως αρχιτέκτονας της γερμανικής ένωσης, θρύλος τον οποίον ενίσχυσε ο ίδιος στα απομνημονεύματά του, εξαιτίας της ανάγκης του να προαγάγει τη φήμη του μετά τη με συνοπτικές διαδικασίες απόλυσή του από το αξίωμά του το 1890. Σίγουρα ο Βίσμαρκ θα πρέπει να πιστωθεί την ενοποίηση της Γερμανίας, αλλά αν μπορεί να θεωρηθεί αρχιτέκτονάς της, που συνεπάγεται προσχεδίασμα, αυτό είναι ένα άλλο θέμα.

Η Γερμανία δεν υπήρξε ψηλά στις προτεραιότητες του Βίσμαρκ. Λέγεται πως είχε τέσσερις ομόκεντρους κύκλους υποχρεώσεων: Πρώτα τους Χόεντζόλερν, ακολούθως την Πρωσία, τρίτον και μόνο τρίτον τη Γερμανία και τελικά, περιστασιακά, την Ευρώπη. Έτσι δεν αποτελεί έκπληξη το ότι όταν ο Βίσμαρκ έγινε πρωθυπουργός το 1862, ο πρωταρχικός και άμεσος στόχος του ήταν να σώσει την πρωσική μοναρχία από τον λιμπεραλισμό και να διευρύνει την πρωσική στρατιωτική δύναμη. Οταν αυτά θα είχαν επιτευχθεί, τότε ο Βίσμαρκ θα μπορούσε να στραφεί στους κύριους στόχους του στην εξωτερική πολιτική. Ηδη μέσω του Τσόλβεράιν η Πρωσία είχε οικονομική κυριαρχία επί της βόρειας Γερμανίας. Τώρα ήθελε πολιτική κυριαρχία. Ομως αυτό ήταν αδύνατο όσο η Αυστρία ήταν επικεφαλής της Γερμανικής Συνομοσπονδίας και όσο τα κρατίδια της βορείου Γερμανίας απέβλεπαν στην Αυστρία για να τους προστατεύσει από την Πρωσία. Οπότε μια πρόκληση προς την Αυστρία φαινόταν επιθυμητή όταν θα παρουσιαζόταν η ευκαιρία.

Αλλά ο Βίσμαρκ δεν μπορούσε να δημιουργήσει τα γεγονότα. Μπορούσε, μόνο, να επιχειρήσει να τα ελέγξει. Δεν θα μπορούσε να είχε προβλέψει την προσάρτηση των Δουκάτων του Σέλβινγκ-Χολστάιν από τη Δανία το 1863. Είδε όμως πώς θα μπορούσε να γυρίσει το όλο θέμα προς το συμφέρον της Πρωσίας. Το Χολστάιν ήταν μέρος της Γερμανικής Συνομοσπονδίας. Η προσάρτησή του από τη Δανία ήταν πρόκληση για τη Συνομοσπονδία και η Πρωσία μπορούσε τώρα να εμφανιστεί ως ο υπέρμαχος της Συνομοσπονδίας. Η συμμετοχή της Αυστρίας στον πόλεμο εναντίον της Δανίας το 1864 δεν ήταν δυνατό να αποφευχθεί, διότι η Αυστρία δεν ήθελε να χάσει την κυρίαρχη θέση της στη Συνομοσπονδία.

Ο πόλεμος ήταν σύντομος και επιτυχής. Τελείωσε με τα δύο Δουκάτα υπό την κατοχή της Πρωσίας και της Αυστρίας αλλά ο Βίσμαρκ διέβλεπε έναν τρόπο για να εμποδίσει την Αυστρία να επωφεληθεί από την ειρήνη. Η Σύνοδος του Γκαστάιν το 1865 έθεσε το Σλέσβινγκ υπό την πρωσική προστασία και το Χολστάιν υπό την αυστριακή. Το Χολστάιν ήταν η μεγαλύτερη από τις δύο επαρχίες αλλά ήταν εγκλωβισμένο από την πλευρά των χερσαίων συνόρων από τα πρωσικά εδάφη. Η Αυστρία προβληματιζόταν από το κόστος διατήρησης της παρουσίας της στη βόρειο Γερμανία, που δεν την επιθυμούσε στην πραγματικότητα. Ωστόσο, έχοντας προκληθεί από την Πρωσία η Αυστρία αποφάσισε να πολεμήσει. Οι Αυστριακοί κατατροπώθηκαν στο χωριό Σάντοβα τον Ιούλιο του 1866.

Οι συνέπειες της Σάντοβα ξεπέρασαν τις προσδοκίες του Βίσμαρκ όταν ο ίδιος ανέλαβε το αξίωμά του. Οχι μόνο η Αυστρία εκδιώχθηκε από τη βόρειο Γερμανία και σχηματίστηκε ένας συνασπισμός της βόρειας Γερμανίας όπου κυριαρχούσε η Πρωσία, αλλά η τελευταία προσάρτησε τα κράτη εκείνα βόρεια του ποταμού Μάιν (παραπόταμου του Ρήνου) τα οποία είχαν πολεμήσει στο πλευρό της Αυστρίας. Το μεγαλύτερο μέρος της βόρειας Γερμανίας ήταν πλέον πρωσική περιοχή και το υπόλοιπο αποτελούσαν βασιλικοί δορυφόροι.

Ο Βίσμαρκ τώρα χρειαζόταν ή σχεδίαζε έναν πόλεμο με τη Γαλλία για να ολοκληρώσει την ενοποίηση της Γερμανίας; Εκατομμύρια Γερμανοί ήταν υπήκοοι της Αυστρο-Ουγγαρίας. Το να ενσωματωθούν σε ένα γερμανικό κράτος με κυρίαρχη την Πρωσία θα σήμαινε την αποσύνθεση της Αυστριακής Αυτοκρατορίας και μεγάλη αποσταθεροποίηση στην Ευρώπη. Ο Βίσμαρκ τραβήχτηκε μακριά από ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Ούτε ήταν ενθουσιώδης στην προοπτική της πρωσικής επέκτασης στη νότιο Γερμανία. Εκεί, τα καθολικά κράτη όπως η Βαυαρία έτρεμαν την προτεσταντική Πρωσία και αναζητούσαν προστασία από τη Γαλλία, τώρα που η Αυστρία είχε ηττηθεί. Η κύρια ελπίδα του Βίσμαρκ ήταν ότι τα κράτη της νότιας Γερμανίας θα γίνονταν τόσο φιλύποπτα ως προς τις προθέσεις της Γαλλίας, ώστε η εχθρότητά τους προς την Πρωσία θα έπαυε.

Ο Βίσμαρκ χρησιμοποίησε τις διπλωματικές του ικανότητες για να ενθαρρύνει τη Γαλλία να απαιτήσει επανόρθωση για την επέκταση της Πρωσίας. Η εμπιστευτική απαίτηση του Ναπολέοντα Γ΄ για το Βέλγιο μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να ταράξει τις σχέσεις Γαλλίας και Βρετανίας. Τα αιτήματά του για εδάφη στη νότιο Γερμανία μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να μειώσουν την έλλειψη εμπιστοσύνης της νότιας Γερμανίας προς την Πρωσία. Ο Βίσμαρκ δεν σχεδίαζε πόλεμο με τη Γαλλία αλλά, όπως κάθε σώφρων πολιτικός, έπρεπε να είναι προετοιμασμένος.

Η περίσταση ήταν απρόβλεπτη. Η βασίλισσα Ισαβέλλα της Ισπανίας είχε ανατραπεί από την επανάσταση του 1868. Αφού έψαξαν ανεπιτυχώς για ενδιαφερόμενους στην Ευρώπη, οι Ισπανοί αποφάσισαν να προσφέρουν τον θρόνο σε έναν μακρινό εξάδελφο του βασιλιά Γουλιέλμου της Πρωσίας. Οι Γάλλοι τρομοκρατήθηκαν με το ενδεχόμενο μιας ισχυρής συμμαχίας των Χοενζόλερν ανάμεσα στην Ισπανία και την Πρωσία. Απαίτησαν να αποσυρθεί η υποψηφιότητα του οίκου Χοενζόλερν. Ο Βίσμαρκ γνώριζε πολύ καλά ότι μια συναίνεση σε τούτη την απαίτηση θα σήμαινε διπλωματικό θρίαμβο για τη Γαλλία και προσπάθησε να πείσει τον Γουλιέλμο να αρνηθεί τη γαλλική απαίτηση. Αλλά ο Γουλιέλμος συμβούλευσε τον εξάδελφό του να αποσυρθεί. Οι γαλλικές εφημερίδες παρουσίασαν την πρωσική απόσυρση ως έναν γαλλικό θρίαμβο και ο Βίσμαρκ ήταν τόσο οργισμένος μπροστά σε αυτή τη διπλωματική αναποδιά που άρχισε να σκέφτεται την παραίτηση.

Η «Αναφορά Εμς» όπως έχει μείνει στην Ιστορία, με την οποία ο Γουλιέλμος έδινε μια ψύχραιμη περιγραφή της συνάντησής του με τον γάλλο πρέσβη, δόθηκε στον Βίσμαρκ ο οποίος τη διόρθωσε αναλόγως και τη δημοσίευσε. Οι διορθώσεις του Βίσμαρκ έδιναν την εντύπωση ότι ο γάλλος πρέσβης είχε ταπεινωθεί και ότι η Πρωσία είχε μετατρέψει έναν διπλωματικό εξευτελισμό σε διπλωματική επιτυχία. Τα επακόλουθα γεγονότα δεν ήταν υπό τον έλεγχο του Βίσμαρκ. Δεν ήταν δυνατό να είχε προβλέψει πως η «Αναφορά Εμς» θα προκαλούσε τέτοια πολεμική διάθεση στη Γαλλία , ούτε ότι ο Ναπολέων Γ΄ θα την ενστερνιζόταν παρά την έντονη αντίθεση του πρωθυπουργού του και της συζύγου του, αυτοκράτειρας Ευγενείας. Και όντως, εάν ο Ναπολέων είχε λίγο πιο ισχυρή θέληση θα μπορούσε να είχε αποτρέψει τον πόλεμο με την Πρωσία, τον οποίον έτσι κι αλλιώς ήταν απρόθυμος να διεξαγάγει, αφού ο πόλεμος δεν ήταν σε καμία περίπτωση αναπόφευκτος.

Η ταχύτατη νίκη της Πρωσίας επέφερε την προσάρτηση της Αλσατίας-Λορένης. Ενα απρόσμενο δώρο ήταν αυτό των κρατιδίων της νοτίου Γερμανίας που είχαν ανησυχήσει τόσο από τις εδαφικές φιλοδοξία του Ναπολέοντα Γ΄ που ήσαν πλέον γνωστές , ώστε έβλεπαν την Πρωσία ως τον μοναδικό τους προστάτη. Και όσο ο πόλεμος μαινόταν ενώθηκαν με τα υπόλοιπα γερμανικά κράτη υπό την κυριαρχία της Πρωσίας, μετατρέποντας τη βόρεια Γερμανική Ομοσπονδία σε Γερμανική Αυτοκρατορία. Σε όλη αυτή τη διάρκεια, ο Βίσμαρκ είχε χρησιμοποιήσει τα γεγονότα προς όφελος της Πρωσίας και γι’ αυτό υπήρξε ένας εξαίρετος καιροσκόπος. Και παρ’ όλο που στα νιάτα του είχε, όπως οι περισσότεροι Γερμανοί, αναφερθεί ακαθόριστα στη γερμανική ενότητα, δεν θα μπορούσε το 1862 να έχει οραματιστεί τη μεγάλη Γερμανική Αυτοκρατορία του 1871.

 

Πηγή: «Ανατρέποντας την Ιστορία»

Άρης Νόμπελης