ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΒΑΜΒΑΚΙΔΟΥ,

ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ

H ποιητικότητα είναι παρούσα όταν η λέξη γίνεται αισθητή ως λέξη και όχι ως απλή αναπαράσταση του αντικειμένου που ονομάζεται, ή εκδήλωση συγκίνησης. ‘Οταν οι λέξεις και η σύνθεσή τους, το νόημά τους, η εξωτερική και εσωτερική τους μορφή αποκτούν βάρος και αξία δική τους, αντί να αναφέρονται απαθώς στην πραγματικότητα…

Αντί προλόγου-Ο συγγραφέας, το έργο, οι δέκτες-ακροατές, το βιογραφικό-από την Αμαλιάδα, το 1970, από την κοινωνιολογία πολιτισμού προς την ποίηση; Ποίηση από το 1990, Στ’ ακροκέραμα των ουρανών, 1996, Θεριστής, Ευρετήριο χαμένων ονομάτων, 2000, ΙΔΜΩΝ, Το αίνιγμα της λαβωμένης μνήμης, 2007, Μανδραγόρας.

Εισαγωγικά- Η εικονογράφηση, το εξώφυλλο και ο τίτλος της ποιητικής συλλογής – ένα αντίγραφο από υδρία-τεφροδόχο ασημένια του βασιλιά Αλεξάνδρου Δ΄ (πρίγκιπα, υιού Μεγ. Αλεξάνδρου, τάφος Βεργίνα). Η τεφροδόχος συναντάται από την εποχή του χαλκού στην Αθήνα και στην Κάτω Ιταλία, καύση νεκρών, τέφρα, τεφροδόχος και ακολουθεί η ενταφίαση τεφροδόχου-Πήλινο αγγείο ακόσμητο ή με διακόσμηση ερυθρόμορφο-Οικιακές και θανατικές χρήσεις, απευθείας στο έδαφος ή τοποθέτησή της σε κιβώτιο- εγκιβωτισμός1;

1 1. Η τοποθέτηση ενός αντικειμένου μέσα σε κιβώτιο, η ενέργεια με την οποία ένα αντικείμενο συσκευάζεται για να αποσταλεί στον παραλήπτη. 2. (φιλολογία) η αφηγηματική τεχνική κατά την οποία μία αφήγηση εμπεριέχει μία άλλη ως διακριτό τμήμα της· π.χ. στην ομηρική Οδύσσεια, η τριτοπρόσωπη αφήγηση των περιπετειών του Οδυσσέα, από το νησί της Καλυψώς μέχρι την επιστροφή του στην Ιθάκη, περιέχει εγκιβωτισμένη την εξιστόρηση όλων των προηγούμενων ταξιδιών του από τον ίδιο τον ήρωα, όταν αυτός βρίσκεται στο νησί των Φαιάκων. 3. (τεχνολογία) τεχνική για τη θεμελίωση κατασκευών μέσα στο νερό. Πρώτα απομονώνεται μια έκταση του πυθμένα με υδατοστεγή φράγματα και κατόπιν αντλείται το νερό από την εγκιβωτισμένη περιοχή, ώστε να μπορούν να συνεχιστούν εκεί οι εργασίες θεμελίωσης του έργου

Η αφιέρωση της συλλογής- στην Αντιγόνη διαρκώς. Ο τίτλος της συλλογής, το χρώμα, η εικονογράφηση, η αφιέρωση συγκροτούν ένα σημείο, μια ισοτοπία- θεματική. Η οπτικοποίηση της τέφρας, το αντικείμενο και η ζωή που κλείδωσε, η σύγχρονη πόλη (Calvino, 2004): «Τι είναι όμως σήμερα η πόλη για μας; Σκέφτομαι ότι έγραψα κάτι σαν τελευταίο ποίημα αγάπης για τις πόλεις, τη στιγμή που γίνεται όλο και πιο δύσκολο να τις ζήσουμε. Η κρίση της πολύ μεγάλης πόλης είναι η άλλη όψη της κρίσης της φύσης. (…) Βιβλία όμως που προφητεύουν καταστροφές και αποκαλύψεις υπάρχουν ήδη πολλά· το να γράψει κανείς ακόμα ένα, θα ήταν πλεονασμός και κάτι τέτοιο δεν ταιριάζει στο χαρακτήρα μου. Αυτό που ο δικός μου Μάρκο Πόλο θέλει να ανακαλύψει είναι οι κρυφές αιτίες που οδήγησαν τους ανθρώπους να ζήσουν στις πόλεις, αιτίες που μπορούν να ισχύουν πέρα και πάνω από οποιαδήποτε κρίση. Οι πόλεις είναι ένα σύνολο πραγμάτων: απομνημονεύσεων, επιθυμιών, σημείων μιας γλώσσας· οι πόλεις είναι τόποι ανταλλαγών, όπως εξηγούν όλα τα βιβλία της οικονομίας, αλλά οι ανταλλαγές αυτές δεν είναι μονάχα ανταλλαγές εμπορευμάτων, είναι και ανταλλαγές λέξεων, πόθων, αναμνήσεων. Το βιβλίο μου ανοίγει και κλείνει με εικόνες ευτυχισμένων πόλεων που συνεχώς αλλάζουν σχήμα και χάνονται, κρυμμένες μέσα σε δυστυχισμένες πόλεις…». Στην ποιητική συλλογή προσλαμβάνουμε τις μεταβλητές, όπως η τάξη και η φυλή, η καθημερινή πάλη, μια στενοχώρια, μια αγωνία, ένα όραμα= η ελευθερία. Τα επεισόδια σε μια ομηρική αφήγηση-Η νύχτα και ο θάνατος σε επανάληψη στερεοτυπική, Η δύναμη της διαλεκτικής, το φως και το σκοτάδι, η διαρκής πάλη, η επανάσταση μας οδηγούν στο «συμβάν του ποιητή, στο πραγματικό που είναι ό,τι αντιστέκεται στο συμβολικό, το ανυπόφορο, το δυσάρεστο μιας τραυματικής ασυνέχειας» (Lacan, 1964).

Το ποιητικό υλικό: Α) Διαλεκτική ή θάνατος (μικρογράμματη)-Αφιέρωση στον Χρήστο Θηβαίο, Προσλαμβάνουμε την φιλοσοφία, τον υλισμό, την πραγματικότητα και την μουσική ήδη από τον τίτλο και την αφιέρωση.

66 στίχοι, 13 επεισόδια ως ανάσες ανάγνωσης, 19 ρήματα, ουσιαστικά και μετοχές, 9 τελείες (και στο τέλος), πληθυντικός αριθμός, δεύτερο και τρίτο πρόσωπο πληθυντικό –κυρίαρχη η τριτοπρόσωπη αφήγηση, η φατική και δηλωτική. Ένα ερωτηματικό= διαλεκτική ή θάνατος; (σελ. 11).

Η θεματική= η πολιτική που γεννιέται στον χώρο μεταξύ των ανθρώπων, σε κάτι που είναι εκτός του ανθρώπου- η πληγή του πολιτικού, η πηγή της επιθυμίας, του Άλλου (Lacan, 2011). Ουσιαστικά που επιλέγω από την ποιητική συλλογή του Φωτόπουλου για να κατευθύνω την ανάγνωση/ακρόασή μας= δρόμοι, δακρυγόνα, όνειρα, πλατεία, ουλές, μνήμες, αίματα, ενοχές, στεναγμών, θεωρία, θέατρα, στάδια, αγορές, πόνου, ευτέλεια, το κορμί της πόλης, ο νεκρός, των αλλοδαπών, των ανέργων………στο ματωμένο πεζοδρόμιο. Β) Το κύμα μιας νύχτας ακυβέρνητης (μικρογράμματη), 87 στίχοι, 6 τελείες (και στο τέλος) , 20 επεισόδια, πρώτο πρόσωπο, ενικός, δεύτερο πρόσωπο, 24 ρήματα και ονοματικοί προσδιορισμοί ιδιότητας και τόπου, σε σχήμα αφήγησης διπολικό και τριγωνικό, βουλητική συγκινησιακή αφήγηση. Από την πόλη γίνεται η μετάβαση στην χώρα, η πραγματικότητα μας προσφέρεται vs του έρωτα, οι τόποι και οι ιδέες, η ηλικία, συνδηλώσεις από το έπος του Ομήρου: «συνωμοτώ συχνά με τους νεκρούς». Τις προσμονές του κάτω κόσμου εγκυμονώ» (13). Ουσιαστικά και επίθετα που επιλέγω για να κατευθύνω την ανάγνωση/ακρόασή μας= Αγέρας άνισος, σκοτεινή μου χώρα, νόστος βαρύς, θλίψη καιρών, στεριά έρωτα, ερημιά τόπων, κόκαλα, κενού, πεινασμένα στόματα αφανών, χιόνι ουρανού, δακρυγόνα και φωτιές, θλίψη, κατάθλιψη, Σώμα, απομεινάρια ζωής, ερωτευμένο αίμα.. Προσλαμβάνουμε την αυτοκριτική, την αυτοπαρουσίαση και την αυτοβιογραφία του ποιητή, τη νεότητα και την αντίσταση «εμού και των άλλων», τον έρωτας, τη δύναμη, τον απολογισμό, την αισιοδοξία, το σώμα: την ύλη ως ελάχιστη δυνατότητα απόλαυσης, ως ίχνος. Το σπαρασσόμενο σώμα των αγωνιστών και των ερώτων, τον τόπο απόλαυσης και το ανοικτό φρέαρ.

Γ) Κατεβαίνεις νύχτα τα σκαλιά-94 στίχοι, 8 τελείες (απουσία τελείας στο τέλος), 13 επεισόδια, 31 ρήματα, σε δεύτερο και τρίτο ενικό πρόσωπο, Ο κόσμος, το σύμπαν, η φύση, η αδιαφορία, η επανάσταση, η αυτοβιογραφία, ο απολογισμός, ο αγώνα για επανάσταση, το πολιτικό, το χώμα, το σώμα, η ύλη, ο άνθρωπος-πολίτης, η μνήμη-λήθη στην ιστορία, ο πόλεμος, ο κύκλος ζωής, η τελεολογία, η αιωνιότητα, ο χρόνος, η τεφροδόχος= «την αλήθεια του εκτελεσμένου όλη η πλατεία μια πληγή όλη η σκηνή μια τεφροδόχος αποκαΐδια και ερωτηματικά η σκόνη ο χρόνος το σύμπαν…….και όλα όσα πίστεψες πως έζησες εκεί στην τεφροδόχο θα τα βρεις σαν να μην έσβησαν ποτέ……» (17) . Η αισιοδοξία του ποιητή, το φως-σκοτάδι, η διαρκής πάλη. Η πολιτική υπάρχει εκεί όπου δεν αλλάζουν τα πράγματα στο ελάχιστο, η πραγματικότητα των πραγμάτων είναι μια συνθήκη που αποκλείει τα πράγματα από την μοιραία τους προοπτική, που τα εγκαταλείπει στην αντικειμενικότητά τους, στη ρηματική της πρακτικής τους καθήλωσης (Laclos, 2009). Ουσιαστικά και ρήματα που επιλέγω για να κατευθύνω την ανάγνωση/ακρόασή μας= κατεβαίνεις τα σκαλιά, κανείς δε μιλά, δε ρωτά, ξενυχτά το πένθος, ρυτίδες, παιδιών, παραδόπιστων, σύμπαντος, αινίγματος, θυσιασμένων, να διδάσκεις τη ματαίωση, τις σκαπάνες, φορείο σύννεφο, λεηλασίες αίματος, συναρθρώνου, γίνεσαι κύκλος, έβρεχε υπονοούμενα, παλέτα αποχωρισμών, θυμίζουν πόλεμο…

Παρατηρήσεις- «Έχω μια αρρώστια: βλέπω τη γλώσσα» εξομολογείται ο Ρολάν Μπαρτ στην αυτοβιογραφία του (Barthes, 1975). Σε αυτούς τους «άρρωστους της γλώσσας» φαίνεται να ανήκει ο Νίκος Φωτόπουλος- «Linguista sum: linguistici nihil a me alienum puto» παραφράζοντας τη γνωστή ρήση του Τερέντιου. O ρόλος της τέχνης, κατά τον Shklovsky (Shklovsky, 1965), είναι να επαναφέρει την πρώτη, σωματική και βιωματική επαφή που είχαμε με τα αντικείμενα, πριν αυτά καταγραφούν στη συνείδησή μας ως γνωστά· είναι η άρση της συνήθειας. Aυτό το κατορθώνει η τέχνη με τον γενικό μηχανισμό που ο Shklovsky ονομάζει ανοικείωση. H τεχνική της ανοικείωσης σε γενικές γραμμές μας παρουσιάζει τα γνωστά, οικεία αντικείμενα σαν άγνωστα και διαφορετικά. Το ποιητικό αποτύπωμα του Ν. Φωτόπουλου είναι βαθύ, «σωματικό», οι λέξεις-φράσεις αποκτούν την δική τους υπόσταση. Η ποίηση περιδιαβαίνει τις διαδρομές της ζωής, «αναμοχλεύοντας» τα αγωνιστικά πάθη ως «χώρος» και ως «ήθος» σε ισόποσες δόσεις για την ζωή και τον θάνατο. Ο ποιητής «τροφοδοτεί» την ανθρώπινη πράξη με ποίηση, μία ποίηση που κάθε ώρα και στιγμή «ανασυγκροτεί» την χαμένη ανθρώπινη αξιοπρέπεια, «ανασυγκροτεί» και «διευρύνει» τα όρια του πολιτικού-κοινωνικού ήθους. Με αυτόν τον τρόπο, η κάθε του λέξη δεν «εμβαπτίζεται» στο φως, αλλά στο «σκοτάδι». Ο θάνατος δεν απομακρύνεται, δεν τίθεται στο ποιητικό περιθώριο, νοείται ως θάνατος της ζωής και της φύσης. Η κρίση στην οποία βρίσκεται η λογοτεχνία στην εποχή μας καθόρισε και τη διαμόρφωση της σύγχρονης ποιητικής: είναι κριτική, ακριβώς επειδή η κατάσταση είναι κρίσιμη και μάλιστα όλα δείχνουν πως δεν μπορεί να υπολογίζει παρά σε εκείνους που έχουν να αποκομίσουν συμφέρον από τη σιωπή της.

Βιβλιογραφία 

Barthes, R. (1975). Roland Barthes par Roland Barthes. Paris: Le Seuil.Calvino, I. (2004). Οι αόρατες πόλεις. Μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης. Αθήνα: Καστανιώτη.Jakobson, R. (1998).  Τι είναι ποίηση. Στο Δοκίμια για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία, μτφρ. Αρης Μπερλής. Αθήνα: Εστία.Lacan, J. (1964). Το σεμινάριο XI. Οι τέσσερις θεμελιακές έννοιες της ψυχανάλυσης. Μτφρ. Α. Σκαρπαλέζου. Αθήνα: Κέδρος- Ράππα.Lacan, J. (2011). Για το «Trieb» του Φρόυντ και την επιθυμία του ψυχαναλυτή. Mτφρ. Νασία Λινάρδου-Μλανσέ. Η Ψυχανάλυση, τ. 7, σ. 7-9Laclos, P. (2009). Επικίνδυνες σχέσεις. Μτφρ. Αντρέας Στάικος. Αθήνα: Άγρα.Shklovsky, V (1965). «Art as Technique». Russian Formalist Criticism: Four Essays, μτφρ., επιμ. Lee T. Lemon και Marion J. Reis. Nebraska: Univ. of Nebraska Press.